Monday, January 12, 2015

આવા શિષ્યોની ગુરુભક્તિ માત્ર ગુરુને જ નહીં, ગામનેય ફળે છે.


એક કાળે ત્યાં બે ગામ હતાં. હવે એક જ છે. એમ કેમ ? તે એમ કે બન્ને ગામની વચ્ચે નાવલી નામે નાનકડી એવી નદી હતી. પણ કાળક્રમે તે લુપ્ત થઇ  ગઇ, એટલે અગાઉ પણ એક જેવા બની ગયેલા એ બન્ને ગામ પછી તો એક્બીજાને સાવ ભેટી પડ્યા અને એક્ત્વને પામ્યાં. બેઉના નામ વચ્ચે પહેલા “સ્પેસ” રહેતી હતી પણ પછી તો એ પણ દૂર થઇ ગઇ, નામો પણ અભિન્ન થઇ ગયા,પહેલાં સાવર અને કુંડલા એમ અલગ અલગ બોલાતું પણ હવે બોલાતું થયું “સાવરકુંડલા” ! પહેલાં એનો જિલ્લો ભાવનગર હતો પણ તાજેતરમાં થયેલી જિલ્લાઓની પુનર્રચનાને કારણે હવે એ અમરેલી જિલ્લાની ગોદમાં આવી ગયું, 
આમેય ભાવનગર જિલ્લો એની વિદ્યાપ્રીતિ અને વિદ્યાપ્રવૃત્તિ માટે મુલ્કમશહૂર છે. હરભાઇ ત્રિવેદી,નાનાભાઇ ભટ્ટ,મૂળશંકર મો.ભટ્ટ,બાળકોની મૂછાળી મા ગણાતા ગિજુભાઇ બધેકા, મનુભાઇ પંચોળી “દર્શક” અને બીજા અનેક, આ બધા આગલી પેઢીના શિક્ષણના મહર્ષિઓનાં નામો છે, પણ એમણે વાવેલાં શિક્ષણ અને સંસ્કારના બીજ આજે પણ એના સુફળ આપી રહ્યા છે.
રતિલાલ બોરીસાગર 
એનો એક પરચો જોવો હોય તો સાવરકુંડલાના વિદ્યાગુરુ ફાઉન્ડેશન ભણી  નજર દોડાવવી પડે. એ કોઇ સ્થાનિક શિક્ષણપ્રેમી સખાવતીઓએ શાળા-કોલેજો સ્થાપવા માટે રચેલું ફાઉન્ડેશન નથી, એના ઉદભવની કથા તો સાવ અનોખી છે અને અનન્ય પણ છે. એવી પ્રેરક પણ છે કે  બીજા શહેરોને પણ એને અનુસરવાનું મન થાય.
ગુજરાતી હાસ્યસાહિત્યમાં બહુ ઓછા એટલે કે આંગળીના વેઢે ગણાય તેટલા જ માતબર સાહિત્યકારો છે, એમાં પણ વિદ્વાન અને બહુશ્રુત ગણાય તેવા તો જૂજ જ, એમાં રતિલાલ બોરીસાગરનું નામ બહુ આદરથી લેવાય છે, આજે 77 ની  વયે પહોંચેલા બોરીસાગરે વતન સાવરકુંડલામાં સોળ વર્ષો સુધી પ્રાથમિક શાળા- હાઇસ્કૂલ અને કોલેજમાં શિક્ષણકાર્ય કર્યું, એ પછી ગુજરાત રાજ્ય પાઠ્યપુસ્તક મંડળમાં  વર્ષો સુધી ઉચ્ચ હોદ્દે રહ્યા, 1998માં નિવૃત્ત થયા પણ શિક્ષણસંસ્થાઓ અને સાહિત્યની સંસ્થાઓમાં સતત રસ લેતા રહ્યા, અને એ રીતે અમદાવાદ  ઉપરાંત વતન સાથે અને એમના જૂના વિદ્યાર્થીઓ સાથે પણ સંપર્ક જારી રહ્યો. એમના હાથ નીચે ભણેલા અને પછી જીવનના અલગ અલગ રાહ પર  ફંટાઇ ગયેલા અનેક વિદ્યાર્થીઓ દુનિયાના કોઇ પણ ખૂણે વસતા હોય પણ બોરીસાગરસાહેબને કદિ વિસરી  ના શકે તેવું હ્રદયનું ગઠબંધન અનુભવતા રહ્યા,
એવા જ એક વિદ્યાર્થી  હરેશ મગનલાલ મહેતા હાલ તો એ મુંબઇમાં કોહિનૂર ફેબ્રિક્સ અને  યશફેબ જેવા કાપડ ઉદ્યોગ સંભાળે છે, પણ મૂળ રાજુલા  પાસેના  ડેડાણના વતની હરેશભાઇ 1962-63 એમ માત્ર બે જ વર્ષ બોરીસાગર સાહેબ પાસે સાવરકુંડલામાં ભણ્યા હતા. પણ એ  બે વર્ષોએ  એમના હૃદયમાં બોરીસાગર સાહેબનું સ્થાન કાયમ માટે રોપી દીધું, આગળ જતા આર્થિક રીતે સધ્ધર થયા પછી એ આદરભાવ કશું નક્કર સ્વરૂપ ધારણ કરે  તે પહેલાં બોરીસાગર સાહેબને ગુરુ માનતા એવા એક બીજા વિદ્યાર્થી ડૉ નંદલાલ માનસેતા સાથે એમનો સંપર્ક થયો. ડૉ. માનસેતા અમદાવાદના કાન-નાક-ગળાના સુપ્રસિધ્ધ સર્જન છે,પણ  એ વ્યવસાયની સમાંતરે એ અનેક સામાજિક સંસ્થાઓ સાથે સંકળાયેલા છે. એમણે જ હરેશભાઇને કહ્યું કે આપણો જન્મ જ વતનનું  ભલું કરવા માટે થયો છે. વાત તો  હરેશભાઇના મનમાં બરાબર ઠસી ગઇ પણ “વતનનું ભલું” કરવું તો  કઇ રીતે કરવું તેનો કોઇ સંકેત મળતો નહોતો,  એ દરમ્યાન સાવરકુંડલા જોડે જેમને કાંઇ સીધો સંબંધ નહિં એવા જાણીતા કવિ-અને સભા સંચાલક અંકિત ત્રિવેદીએ વાતવાતમાં એમને કહ્યું કે આપણા પ્રખ્યાત હાસ્યકાર રતિલાલ બોરીસાગર તમારા જ ગામના છે અને તમે લોકો જો એમની પાસેથી વિદ્યા અને સંસ્કાર પામ્યા હો તો તમારે એમને પોંખવા જોઇએ.
હરેશ મહેતા

આ સૂચન સોનાનું હતું અને એકી મતે સ્વીકારી લેવાય તેવું હતું, આ બે મિત્રો સાથે ગામના બીજા વિચારશીલો મળ્યા અને નક્કી કર્યું કે બોરીસાગરસાહેબનું  બહુમાન તો કરવું જ, પણ સાથોસાથ અસલી વિચાર “વતનનું ભલું” થાય તેવાં કામ કરવા માટે એક  ટ્રસ્ટની પણ રચના કરીએ. એમ પણ નક્કી  કર્યું કે બોરીસાગરસાહેબથી શરુ કરીએ, પણ પછી વર્ષોવર્ષ એ સિલસિલો ચાલુ રાખીએ. દર વર્ષે શિક્ષકો-સાહિત્યકારો કે ગામના કર્મશીલોનું પણ સન્માન કરીએ. સૌએ એ પણ ઠરાવ્યું કે એ ટ્રસ્ટ જેમના નિમિત્તે  ઉભું થયું છે તે બોરીસાગરસાહેબનું નામ એની સાથે જોડીએ અને  એમ 2011ની સાલમાં જન્મ થયો   “વિદ્યાગુરુ  રતિલાલ બોરીસાગર સાંસ્કૃતિક પ્રતિષ્ઠાન” નો અને એના ઉપક્રમે બોરીસાગર સાહેબને 2011ના જાન્યુઆરીમાં એક લાખ રૂપિયાના માનધન અને ચાંદીના કાસ્કેટ સાથે માનપત્ર પૂ મોરારીબાપુના હસ્તે અર્પણ થયાં. જો કે, બોરીસાગરસાહેબે એ જ મંચ પરથી એ જ વખતે  સન્માનનો સ્વીકાર કરીને એક લાખની માનધનની રાશી પ્રતિષ્ઠાનને સારા સાહિત્યિક કાર્યોમાં વાપરવા માટે પરત કરી દીધી, પછી એ જ મંચ પર એ જ ભૂમિના નામવર અને બળકટ સાહિત્યકાર નાનાભાઇ જેબલીયા (હવે તો સ્વર્ગસ્થ)નું બહુમાન કરવા ઉપરાંત એ વિસ્તારના બે ઉત્તમ શિક્ષણકારોનું પણ બહુમાન કરવામાં આવ્યું, અને એક પુસ્તક “અમારા બોરીસાગર સાહેબ”નું પ્રકાશન કરવામાં આવ્યું.
પણ આ વાતમાં મહત્વનો અને બહુ સાત્વિક વળાંક તો હવે આવે છે.
પોતાના સન્માનના નિમિત્તે પોતાના વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા ઉભી કરવામાં આવેલી સંસ્થા સાથે પોતાનું નામ   જોડાય અને હંમેશને માટે જોડાયેલું રહે એ કોઇ પણ વ્યક્તિ માટે ગૌરવની અને ગમતી વાત બની રહે.  પરંતુ બોરીસાગર સાહેબ એને લીધે કંઇ જુદા જ મનોમંથનમાં સરી પડ્યા, તેમને લાગ્યું કે કોઇ વ્યક્તિના , ખાસ કરીને પોતાના નામ આગળ “વિદ્યાપુરુષ” જેવું અર્થગંભીર વિશેષણ મુકાય અને એ રીતે એ જ નામ સાથે સમગ્ર ફાઉન્ડેશન સાથે પોતાનું નામ હમેશને  માટે જોડાયેલું રહે તે યોગ્ય નથી. એમણે ટ્રસ્ટીઓ પાસે પોતાના દિલની ભાવના રજુ કરી અને પોતાનું નામ દૂર કરી દેવાની વિનંતી કરી. અને સ્વાભાવિક રીતે જ એમના માટે અમાપ આદર ધરાવતા એમના એ વિદ્યાર્થી-ટ્રસ્ટીઓને એ વાત માફક ના જ આવે. અંતે આ પ્રતિષ્ઠાનના પાયામાં જેમનું પ્રેરક બળ પડેલું હતું તેવા પૂ મોરારીબાપુ પાસે આ મીઠી રકઝકનો મામલો ગયો,  એ મુદ્દે બોરીસાગર સાહેબે મોરારીબાપુને જે  પત્ર લખ્યો, તેમા  કેટલાંક વાક્યો હતાં “પૂરા આત્મનિરીક્ષણ પછી ભારતીય સંસ્કૃતિના પરિપ્રેક્ષ્યમાં “વિદ્યાગુરુ” ની સંકલ્પનાનો વિચાર કરું છું ત્યારે મને આમાં મારો પનો ઘણો ટૂંકો પડતો લાગે છે”.  બાપુ તેમની આ ઉમદા ભાવના સમજ્યા અને પછી વચલો રસ્તો એ વિચારાયો કે શ્રી વિદ્યાગુરુ ફાઉન્ડેશન નામના  એક નવા ટ્રસ્ટની રચના કરવામાં આવે  અને એ નવા ટ્રસ્ટના ઉદ્દેશો અને  “વિદ્યાગુરુ  રતિલાલ બોરીસાગર સાંસ્કૃતિક પ્રતિષ્ઠાન”ના ઉદ્દેશો એકસરખા હોવાથી એ પ્રતિષ્ઠાનનું  આ શ્રી વિદ્યાગુરુ ફાઉન્ડેશનમાં વિલીનીકરણ કરવામાં આવે. અને એ રીતે 2013 ની સાલમાં આ “શ્રી  વિદ્યાગુરુ ફાઉન્ડેશન” અસ્તિત્વમાં આવ્યું,.
(ડાબેથી જમણે) ભરત જોશી, ડૉ. ઘનશ્યામ જાગાણી,
રજનીકુમાર પંડ્યા 
અને અહિંથી જ “વતનનું ભલું થાય” એવા અનોખા કાર્યક્રમના મંડાણ થયા. આ આખા ઉપક્રમમાં પ્રારંભથી જ ડૉ. માનસેતા હરેશભાઇની સાથે ખભે ખભો મીલાવીને કામ કરતા હતા. સાથે શહેરના બીજા એક નેફ્રોલૉજિસ્ટ ડૉક્ટર ઘનશ્યામ જાગાણી ઉપરાંત પ્રો, દિવ્યકાન્ત સૂચક, આઇ એ એસ ઓફિસર જે. બી. વોરા ( કે જેઓ પણ બોરીસાગર સાહેબના જ વિદ્યાર્થી) ભરત જોશી, અને જયકાંત સંઘવી જેવા પ્રબુધ્ધ નાગરિકો અને સોનામાં સુગંધ જેવા આ વિસ્તારના જ કહી શકાય તેવા  ગુજરાત  રાજ્યના અગ્રસચીવ (નિવૃત્ત) પી.કે.લહેરી પણ પૂરા સહયોગમાં હતા,
(ડાબેથી) ડૉ. નંદલાલ માનસેતા, મોરારી બાપુ અને હરેશ મહેતા 
શ્રી વિદ્યાગુરુ ફાઉન્ડેશનની પ્રવૃત્તિઓ કેવળ શિક્ષણ અને સાહિત્ય સુધી જ મર્યાદિત રાખવાને બદલે બીજા ક્ષેત્રો સુધી પણ વિસ્તારવાનું નક્કી થયું ત્યારે સૌથી પ્રથમ વિચાર આજકાલ  વધુ ને વધુ મોંઘી બનતી જતી આરોગ્યસેવા વિષેનો આવ્યો. ડૉ. માનસેતા જેની સ્થાપનામાં ઘણા મદદરૂપ રહ્યા છે તેવી  સાવરકુંડલાથી સિત્તેરેક કિલોમીટર દૂર ધોળા-ઉમરાળા પાસેના ટિંબી ગામે કોઇ પણને માટે નિઃશુલ્ક ધોરણે ચાલતી સ્વામી નિર્દોષાનંદજી હૉસ્પિટલને જોવા ડૉ.માનસેતા સૌને લઇ ગયા પછી આ વિચાર મનમાં રમતો થયો હતો. આપણા વતનને આંગણે આવી હૉસ્પિટલ ઉભી થવી જોઇએ તો પુષ્કળ ગરિબાઇ વચ્ચે  જીવતા લાખો લોકો એનો લાભ લઇને સુચારુ  સ્વાસ્થ્ય દ્વારા નવજીવન પામી શકે, હરેશભાઇ મહેતાને પણ એક વાર મોરારીબાપુની કથામાં સાંભળેલા એ શબ્દો હૈયે જડાઇ ગયા હતા કે આપણા દેશના હરેક નાગરિકને  મફત શિક્ષણ અને મફત આરોગ્યસેવા મેળવવાનો અધિકાર છે અને એ ના મળતો હોય તો એવી  વ્યવસ્થા કરવાની દરેક પહોંચતા-પામતા નાગરિકની ફરજ છે, એટલે એ વિચારને મનમાં ઘોળતા સાથે એ વિચાર પણ આવી  જતો હતો કે  એના અમલને માટે પહેલા તો પુષ્કળ નાણાં જોઇએ  અને બેશક, જમીન-મકાનની પૂરતી વ્યવસ્થા હોવી જોઇએ. હરેશ મહેતા સૌ પ્રથમ રૂપિયા પચ્ચીસ લાખ આપી ચુક્યા હતા, બીજા ટ્રસ્ટીઓએ પણ યથાસંભવ યોગદાન આપ્યું હતું, પણ આ વિચારને સેવીને એને નક્કર સ્વરૂપ આપવા હજુ જંગી ફંડ જોઇએ. અહિં ફરી ડૉ. માનસેતાની તાત્કાલિક મતિ અને સક્રિયતા કામમાં આવી ગઇ. સાવરકુંડલા રેલ્વેસ્ટેશનની નજિકમાં જ ખાદી ગ્રામોદ્યોગ બૉર્ડના ખાદી કાર્યાલયનો મોટા પને પથરાયેલો કેમ્પસનો હાલ  બહુ જૂજ  હિસ્સો  વપરાશમાં છે એ એમના  ધ્યાન પર  આવ્યું,  એમણે એના મુખ્ય સંચાલક અસલી ગાંધીવાદી મનુભાઇ મહેતાનો સંપર્ક સાધ્યો.,એમની સાથે વાટાઘાટો ચલાવી અને હકારાત્મક વલણ ધરાવતા  મનુભાઇએ, જો  બનનારી  હૉસ્પિટલ સાવ નિઃશુલ્ક ધોરણે ચલાવવાની હોય તો મકાન સહિત વિશાળ જમીન  નિઃશુલ્ક વાપરવા આપવાની  સંમતિ આપી  અને તરત  અનુભવી એવા પી કે લહેરી સાહેબે એનું એમ ઑ યુ પણ તૈયાર કરી  આપ્યું,.અને એ સાથે જ આ જંગી  પ્રકલ્પ પાર પાડવા આડેનો નાણાકીય અવરોધ દૂર થયો.
સૂચિત હોસ્પિટલ 
એ પછી શરુ થયું એનું વ્યવસ્થિત આયોજન. સમગ્ર આરોગ્ય સેવાને ત્રણ તબક્કા(ફેઝ)માં વહેંચી દેવામાં આવી. પ્રથમ તબક્કામાં નાનો ઓપીડી(આઉટ પેશન્ટ ડિપાર્ટમેન્ટ), અતિ આધુનિક સાધનો સહિતની પેથોલૉજિકલ લેબૉરેટરી,મફત  ડાયાલીસીસ સેન્ટર,ગાયનેકૉલોજી ડિપાર્ટમેન્ટ  હશે.આ પ્રથમ ચરણ માટેની  પ્રાથમિક જરૂર એક કરોડ  ત્રીસ લાખ જેટલી છે. પરંતુ  શુભ સંકેત એવો થયો કે અમેરિકાના કોલંબીયા સ્ટેટના એક વખતના આર્થિક સલાહકાર  નટવર ગાંધી સાવરકુંડલાના જ વતની છે અને વતનને જરી પણ ભૂલ્યા નથી, ખુદ એક સારા  કવિ છે  અને હાલમાં જ આપણાં નામાંકિત કવયત્રી પન્ના નાયક સાથે જોડાયા છે.પન્નાબહેનને પણ હવે આ પોતાનું વતન લાગે એ સ્વાભાવિક  છે. એ બન્નેએ જ્યારે આ પ્રોજેક્ટ  વિષે જાણ્યું ત્યારે એમણે ગાયનેક વિભાગ શરુ કરવા  માટે તાત્કાલિક  પચાસ હજાર ડોલર (આશરે ત્રીસ લાખ રૂપિયા ) જાહેર  કર્યા અને ભવિષ્યમાં પણ વધુ જરૂર પડે તેમ મદદ કરતા  રહેવાની  હૈયાધારી  આપી,
અંદાજ છે કે આ પ્રથમ ચરણનો  માસિક નિભાવખર્ચ  સાત થી દસ લાખ રૂપિયા આવશે.કારણ કે દાખલ થનારા કોઇ પણ દર્દી પાસેથી એક રૂપિયો પણ વસુલવાનો નથી,સારવાર-દવા-ભોજન અને અન્ય જે કાંઇ ખર્ચ હશે તે બધો જ  હૉસ્પિટલ  ભોગવશે. વર્ષના ત્રણસો પાંસઠ દિવસ ગણતા  જો ત્રણસો પાંસઠ  વ્યક્તિ દરેક વર્ષે એકવાર માત્ર બે હજાર ડોલરનું દાન કરે, અને એ  રીતે ત્રણસો પાંસઠ દાતા તૈયાર થાય તો  એક વર્ષનો નિભાવખર્ચ આસાનીથી નીકળી જાય,   
બીજા ચરણમાં વધુ જમીનની  ખરીદી,આધુનિક ઇમારતોનું બાંધકામ અને સંપૂર્ણ સાધન સગવડ સહિતની  એક સો બેડની આધુનિક  હૉસ્પિટલ કે જેમાં બધું  નિઃશુલ્ક ધોરણે હોય.આને માટે ચાલીસથી પચાસ કરોડ રૂપિયાની  જરૂર રહે. આ જરા દોહ્યલું લાગે પરંતુ  પૂ મોરારીબાપુએ સામેથી આનું ભંડોળ એકત્ર કરવા માટે યજમાન સહિતની એક રામકથા આપવાનું જાહેર કર્યું છે, . એનું આયોજન કદાચ આવતા એટલે કે 2015 ના એપ્રિલ-મેમાં મુંબઇમાં થવાની સંભાવના છે,
ત્રીજું ચરણ મેડિકલ કૉલેજની સ્થાપનાનું છે. એવી મેડિકલ કૉલેજ કે જ્યાં ડોનેશન તો એક તરફ પણ એક પણ રૂપીયો ફી પણ ભણતર પેટા લેવામાં ના આવે.  અત્યાર સુધીના અનુકૂળ અનુભવો જોતાં એ જ પેટર્નમાં આ સપનું પણ સાકાર થશે એવું લાગી રહ્યું છે.
પ્રથમ ચરણનું લોકાર્પણ 
મઝાની  વાત એ છે કે આ 6-7 જાન્યુઆરી દરમ્યાન સાવરકુંડલાની ધરતી ઉપર જે વી મોદી હાઇસ્કૂલના કંપાઉંડમાં શ્રી વિદ્યાગુરુ ફાઉંડેશન દ્વારા “પર્વપંચમી”ના નામે બાપુની  નિશ્રામાં જે પાંચપાખિયો કાર્યક્રમ યોજાઇ ગયો, તેમાં કાવ્ય-નાટક-ઉપરાંત અલગ અલગ ક્ષેત્રના મહાનુભાવોને ટ્રસ્ટની યોજના અન્વયે એવૉર્ડ્સ  આપવાના કાર્યક્રમો ઉપરાંત શિરમોર કાર્યક્રમ 7મી તારીખે ચાર વાગ્યાનો હતો,  જેમાં બાપુના હસ્તે લલ્લુભાઇ શેઠ આરોગ્ય મંદિરના  જેવું નામકરણ પામેલી આ હૉસ્પિટલના સંપૂર્ણપણે રેડી ટુ પરફોર્મ પ્રથમ ચરણનું લોકાર્પણ થયું, એમાં લોકાર્પિત થનારા વિભાગો છે - ગાયનેકોલોજી,ડાયાલિસીસ સેન્ટર.,બ્લડ સ્ટોરેજ  સેન્ટર, પેથોલૉજી  લેબોરેટરી, ઇ એન્ડ ટી ( કાન અને ગળા) વિભાગ અને સૌથી વધુ જનતા જેનો લાભ લેવાની  છે તે જનરલ ઑ પી ડી.      
ઉલટભેર ઉમટી પડેલા નાગરિકો 
સાવરકુંડલા જેવા “દ્વિદલ” ગામની ગોદમાં આ તદ્દન મફત સેવા-સારવાર આપનારી આ હૉસ્પિટલ એક વિદ્વાન અને કર્મઠ શિક્ષક પરત્વેની એમના શિષ્યોની ગુરુભક્તિમાંથી જન્મી છે. અને એની પાછળ મોરારીબાપુ જેવા લોકશિક્ષકની સાધનાનું તેજવલય  છે,
હોસ્પિટલ વિષેની વધુ માહિતી માટે સંપર્ક-પ્રકાશ પટેલ, પ્રોજેક્ટ કો-ઓર્ડિનેટર, શ્રી વિદ્યાગુરુ ફાઉન્ડેશન,
ખાદી કાર્યાલય કેમ્પસ,રેલ્વે સ્ટેશન સામે.સાવરકુંડલા-364 515 /મોબાઇલ=098250 18544 .ઇ-મેલ:  svfoundation2013@yahoo.com  અથવા પ્રોજેક્ટ સંકલક-ભિખેશ ભટ્ટ-098799 72787

(ચિત્રલેખા, ૧૯/૧/૧૫માં પ્રકાશિત) 

Thursday, November 20, 2014

આજ કલ ઉનકે પ્યાર કે ચર્ચે હર જુબાન પર, કિસીકો માલૂમ ન થા. અબ સબકો ખબર હો ગઇ !


એક મધરાતે મનોહરજીનો છેક સુરત પાસેના એક ગામથી ફોન આવે છે. ‘અરે ,લેખક મહાશય, તમે તો યાર ભારે કરી!'

આવો ગાભરો અવાજ ! અને  તે પણ મનોહરજી જેવા સામી છાતીએ ચાલે એવા બડકમદારનો ! આટલા ગભરાયેલા કેમ ?

લેખક પૂછે છે ; 'કેમ ? શું થયુ ?”શું થયું ?’

“અરે યાર !” હજુ એ ફોડ પાડતા નથી ,બસ,”અરે યાર,અરે યાર” કહ્યા કરે છે ! છે શું પણ ?

પછી  વળી એક વાક્ય રિલીઝ કરે છે : “ભારે કરી !” બસ ,પછી ફોનમાં હવાનો જ ગજવાટ .
'ચિત્રસેના'ના દીવાળી અંકે તો ગામમાં કાળો કેર વરતાવ્યો. 

લેખકને થાય છે : મારા જેવો સુકલકડી માણસ વળી  “ભારે”  શું કરવાનો ?”

ત્યાં મનોહરજી થોડા વધુ વાક્યો રિલીઝ કરે છે:” “ચિત્રસેના” માં દિવાળી અંકમાં છપાયેલા તમારા “બનાવટી રાજકુમાર “ના લેખે તો અમારા ગામમાં કાળો કેર વરતાવ્યો ! ચાર-છ જણા મને મારવા દોડ્યા,સુખચંદ જૈને મને માંડ બચાવ્યો, કહ્યું કે આમાં મનોહરજીનો કોઇ વાંક નથી, વાંક  હોય તો પેલા લેખકનો છે, જે અહિં રહેતો નથી,ત્રણસો કિલોમીટર દૂર અમદાવાદમાં રહે છે,ત્યાંય કયાં રહે છે કોને ખબર ?’
મનોહરજીએ આટલું બોલીને ફોન રાખી દીધો, કેમ જાણે અત્યારે જ કોઇ એમના પર દંડા ઉગામતું હોય,
ચાલ ત્યારે. લેખ જોયા સિવાય કંઇ ગમ નહિં પડે !

પોતે જ પોતાનો એ લાંબો લેખ ફરી ફરીને વાંચ્યો,વાત શી હતી પુષ્કળ ફોટોગ્રાફસ સાથે છપાયેલા એ
લેખમા ?એક નાનકડા કસ્બા જેવા ગામમા એકસો દસ વર્ષ પહેલા એક એવો શખ્સ પાક્યો હતો કે જે હતો તો સાવ ગરીબ વિધૂર બ્રાહ્મણનો એક માત્ર છોકરો,પણ નાનપણથી બાપને ભવાઇમાં કોઇ રાજાના વેશમાં જોતો આવ્યો હતો એટલે સાવ શિશુવયથી પોતાની જાતને રાજકુમાર  માનતો આવ્યો હતો, વર્ષો વીતવાની  સાથે એ ગ્રંથી  વકરીને એટલી બધી દ્રઢ થઇ ગઇ કે બાપાના જૂના રજવાડી પોશાકો  પહેરીને એ રાજકુમારની જેમ જ વરતવા માંડ્યો, ગામમાં તો એ ગાંડામાં ખપી ગયો પણ પરગામમાં એણે નવાપુરા સ્ટેટના રાજકુમાર તરીકેનો  અદલ સિક્કો જમાવવા માંડ્યો, અને એમ કરવા માટે એણે પોતાની તમામ બુધ્ધિશક્તિને કામે લગાડી દીધી. બ્રિટીશ સરકારના ગેઝેટમાં  નામ બદલીને “ભલાશંકર અંબાશંકર રાવળ” ને બદલે “રાજકુમાર ભાલેન્દુસિંહ રાઉલ ‘ કરી નાખ્યું, સરનામામાં “નવાવાસ”ને બદલે “નવાપુરા સ્ટેટ” કરાવી નાખ્યું. એ નામની રાજ્યમુદ્રાઓ બનાવી,સિક્કા-લેટરહેડ્સ બનાવરાવ્યા અને એક રજવાડાને છાજે તેવી તમામ સ્ટેશનરી પણ !, બસ પછી અલગ અલગ શહેરોમાં પાંત્રીસ વર્ષ સુધી લાકડાની આ તલવારે રાજ ચલાવ્યા પછી વેશ ઉતારીને વતન પાછો ફર્યો, પણ શું એ પછી એ શાંત જિંદગી જીવવા માંડ્યો ? ના, અને એ પછી પણ એના ગુન્હાઇત કારનામાઓમાં ઓટ ના આવી ! એક સ્થાનિક ચોપાનીયું કાઢીને ગામના આબરુદાર માણસોને બ્લેકમેઇલ કરવા માંડ્યો. એમાં જે લોકો એને વશ ના થાય અને રૂપિયા  ન દાબે એમની નાની-મોટી એબ એ ચોપાનીયામાં એ ખુલ્લી કરવા માંડ્યો,થોડા વરસ એ ચાલ્યું પછી એ એમ જ બીનવારસ ગુજરી ગયો.

આ અદભુત રસની પરિકથા જેવી આખી કથા મનોહરજીએ લેખક્ને કરી હતી,પણ સાંભળેલું હોય તે તેમનું તેમ લખી નાખવાની લેખકની આદત નહોતી. મનોહરજીને સાથે લઇને એ એમને ગામ ગયો હતો અને એ બનાવટી રાજકુમારના જે કોઇ પિતરાઇઓ કે એમના વંશવારસોને  મળ્યો હતો. રાજ્યમુદ્રા-રબ્બર સ્ટેમ્પ્સ અને સ્ટેશનરી વગેરે હાથ કર્યા હતા, કોઇને બ્લેક મેઇલ કરતા થોડા ચોપાનીયાં પણ હાથ કર્યા હતાં. એ પછી ખૂબ જ વિગતો ઠાંસીને લાંબો લેખ તૈયાર કર્યો હતો અને તંત્રીને  મોકલ્યો હતો. તંત્રી આ “સ્ટોરી”પર બહુ ખુશ થયા હતા અને મોકલાવેલી સામગ્રીમાંથી થોડી પસંદ કરીને  એમા સુંદર લે-આઉટ સાથે મુકી હતી.
લેખકે એ બધું જોયું. મગજ ચકરાવે ચડી ગયું ! હયાત એવી કોઇ વ્યક્તિને નડે એવું શું હતું એ લેખમાં ? કશું જ નહિં. ના કશું જ નહિં . ચોક્કસ કશું જ નહિં.

એણે ફરી મનોહરજીને ફોન જોડ્યો.

“ પ્લીઝ મને એ તો સમજાવો કે લેખમાં એવું તે શું છે કે કોઇ આપણને મારવા દોડે ?’
‘તમે  સાઠ  વર્ષ જૂના મુડદા ઉખેળ્યાં છે. એક વયોવૃદ્ધ સજ્જનને અને એક સન્નારીને  જીવવા જેવું ન રહેવા દીધું.’
‘મતલબ ?’
‘તમારા એ લેખ સાથે નમૂના તરીકે કોઇની બદનક્ષી કરતી પત્રિકા છપાઇ છે એ તમે જોયું?”
   યાદ આવ્યું. બલકે નજર સામે જ હતું. સાઠ વર્ષ પહેલાના એ કાળે રાજકુમારે શરુ કરેલા મામૂલી ચોપાનીયામાં શિવલાલ નામના એક પૉલિસ અધિકારીની બહુ બૂરી રીતે બદબોઇ કરતી પત્રિકા છપાઇ હતી. ગામની એક મહિલા સાથેના એમના અનૈતિક સંબંધો વિષે બન્નેના નામ સાથે એમાં બહુ અશ્લીલ ભાષામાં લખવામાં આવ્યું હતું ,

પત્રિકા ભલે સાઠ વર્ષ પહેલાંની હોય.... 
“પણ “  લેખકે બચાવની ભાષામા કહ્યું:” પહેલી વાત તો એ કે મેં મોકલેલા મટીરીયલમાંથી લેખ સાથે શું મુકવું એ તંત્રી ડિસાઇડ કરતા હોય છે અને એથીય મોટી વાત એ કે એ પત્રિકા સાઠ વર્ષ પહેલાની છે. અને અત્યારે એનું કોઇ વજન ના હોય...”

મનોહરજીએ અધવચ્ચે જ વાત કાપી નાખી: “પણ મોટીથીય  મોટી વાત એ છે કે..”એ બોલતા થોભ્યા,

“કે ?”

“કે એ બન્ને પાત્રો અત્યારે ગામમાં  જિવીત છે અને એમના બેઉના પોતપોતાનાં સંતાનો એક વેપારી પેઢીમાં સંપીલા ભાગીદારો છે.પણ હવે તખ્તો પલટાઇ ગયો. કારણ કે  સાઠ વર્ષ પહેલાની આ ગુપ્ત અને ગંદી વાત સાઠ વર્ષ પહેલા આ  મામૂલી ચોપનીયામાં જ છપાઇ અને એમાં જ દટાઇ ગઇ હતી. પણ હવે આખી દુનિયામાં એનો ઢંઢેરો પીટાયો. તમારો આ આર્ટિકલ “ચિત્રસેના”માં છપાયો જેના આખી દુનિયામાં લાખો લાખો વાંચકો  છે. અને આ ગામમાં પણ સૌથી વધુ ઘેર જતું હોય તો આ “ચિત્રસેના” જ છે. અને એમાંય આ તો દિવાળી અંક ! લોકો આખું વરસ સાચવવાના!”

“માય ગૉડ !”
“ નેવું વરસના એ ડોસા-ડોસીને તો જીવતેજીવ મરવા જેવું થયું . એ બન્નેના છોકરાઓ અને એમનાય છોકરાઓ મને મારવા દોડે છે કે તમે જ માથે રહીને આ કામો કરાવ્યો”

“અ ર ર,ભારે કરી !”
“ભારે તો એ થઇ કે એ બન્નેના સંતાનો વચ્ચે હવે ધંધામાં ભાગીદારી છૂટી કરવાની વાત ચાલે છે “

લેખકે માથે હાથ દીધો.સોચા થા ક્યા ?ક્યા હો ગયા !


('ઝબકાર', 'નવગુજરાત સમયમાં પ્રકાશિત, તા. ૨૦/૦૭/૨૦૧૪)

(તસવીર નેટ પરથી) 

Sunday, October 12, 2014

મહારાજાના માનસગઢના તોતિંગ દરવાજા બંધ, પણ ચંદુલાલ ગળકબારીમાંથી મહીં પેઠા

(પોતાના પ્રજાજનોને જમાના કરતાં સો વર્ષ આગળની સુખાકારી અને સવલતો આપનારા, ઉચ્ચ કેળવણી પામેલા ગોંડલના પ્રજાવત્સલ રાજવી મહારાજા ભગવતસિંહજીની દોઢસોમી જન્મજયંતિ આ વર્ષે ધોરાજીમાં શ્રી લેઉઆ પટેલ કેળવણી મંડળ ટ્રસ્ટ દ્વારા 12 મી ઓક્ટોબરે ઉજવાઇ રહી છે તે પ્રસંગે તેમના દ્વારા ગુજરાતી ભાષાના અનન્ય અલંકાર જેવા શબ્દ અને જ્ઞાનકોષ ભગવદગોમંડળના નવ મહાગ્રંથો તૈયાર કરાવવામાં આવ્યા હતા તે હકિકત યાદ આવવી સ્વાભાવિક છે. અહિં પ્રસ્તુત છે મહારાજા અને તે ગ્રંથમાળાના વિદ્વાન સંપાદક સ્વ. ચંદુલાલ બહેચરલાલ પટેલ વચ્ચેની એ કોષલક્ષી આત્મીયતા દર્શાવતો એક વિશિષ્ટ પ્રસંગ.) 
        

આ પંડ્યો બહુ ચડ્યો છે.

        બોલનાર બોલી ગયો, પણ સાંભળનાર બહુ કામમાં હતો. સિગ્નલ ન અપાયો હોય ત્યાં સુધી ટ્રેઈન સ્ટેશનની બહાર રોકાઈ રહે. એમ બીજા કામમાં તલ્લીન માણસના કાન પાસે શબ્દો અટકીને ઊભા રહી જતા હશે ?

        પણ પછી થોડીવારે કાગળીયા એક તરફ મૂકીને સાંભળનારે ચશ્મા ઉતાર્યા અને થાકેલી આંખે બોલનાર તરફ જોયું. પૂછ્યું : ‘બાપુ, આપ કાંઈ બોલ્યા ?
ચંદુલાલ બહેચરદાસ પટેલ ભગવદગોમંડળના કામમાં રત 

        ના, ના. ભગવતસિંહજી બોલ્યા : તમતમારે તમારૂં કામ કરો ને !

        ચંદુલાલે ફરીથી ચશ્મા ચડાવ્યા. મગરછાપ પેન્સીલના ટૂકડાથી ફરી ભગવદગોમંડળના કાચા પાનાંના પ્રૂફ જોવા માંડ્યા. પણ હવે પ્રૂફમાં ધ્યાન ચોંટતું નહોતું. ભગવતસિંહજી બાપુ કંઈક બોલ્યા હતા એ તો નક્કિ જ. પણ પછી વાત ખાઈ ગયા હતા એય નક્કિ !. શા માટે ખાઈ ગયા ? શું બોલ્યા હતાં એવું કે જે બીજીવાર બોલવાજોગું નહીં હોય ? નાસી છૂટેલા ગુનેગારોને જેમ સિપાઈ ફરી પકડી લાવે એમ ચંદુલાલ બાપુના શબ્દોને તાણેવાણે તાણેવાણે કરીને ફરી ભેગા કરી જ લીધા.

        આ પંડ્યો બહુ ચડ્યો છે. એમ બાપુ બોલ્યા હતા. લગભગ યાદ આવ્યું.

        ચંદુલાલ બહેચરલાલ પટેલની આંગળીઓ પ્રૂફ જોવાને બદલે પેન્સીલને ગોળ ગોળ રમાડવા માંડી. એ જ પેન્સીલના બીજા અર્ધા કટકાથી બાપુ પણ પ્રૂફ તપાસતા હતા. આજે પાવરહાઉસમાંથી ઇલેક્ટ્રીસીટી ગઈ હતી. ફાનસના અજવાળે બન્ને બેઠા હતા. એટલા નજીક કે એકબીજાના મોંની એકેએક રેખા જોઈ શકાય. ચંદુલાલે જોયું. બાપુના મોં પર બોલાઈ ગયેલા વેણનો કોઈ ભાર નહોતો. નહીં તો જૂનવાણી બંદૂકમાંથી ફેર (ફાયર) થયા પછી ધૂમાડાની સેર નીકળ્યા કરે એમ બાપુની આંખોમાંથી ટાઢો અગ્નિ તો નીકળવો જોઈએ ને ! એ નહોતો નીકળતો.

        પણ આ તો ભારે ખતરનાક ! અઠવાડિયા પહેલા જ બાપુ બોલ્યા હતા હે. “આ વ્રજલાલ ટોકરશી બહુ ચડ્યો છે ! એ પછી બીજે જ દિવસે સવારે વ્રજલાલ ટોકરશી હેડમાં (જેલમાં) પડ્યો હતો. ને આજે આ પંડ્યો બહુ ચડ્યો છે એમ બોલ્યા એટલે ? તાત્પર્ય શું ? કાંઈ અર્થ નીકળે છે ?

        પ્રૂફ જુઓ, પ્રૂફ જુઓ ચંદુલાલ. બાપુ જરી કરડા અવાજે બોલ્યા : તમે આ કોષકચેરીના કોષાધ્યક્ષ છો. હું તો તમને મદદ કરવા બેઠો છું. બાકી શબ્દમાં કાંઇ ભૂલ રહી જશે તો જવાબદારી તમારે શીરે છે.

ચંદુલાલ આછા અજવાળામાં પણ દાંત ચળકે એમ હસ્યા : ભૂલ શેની થાય, બાપુ ? ભૂલ કરે એ બીજા. તમે આટઆટલું સંભળાવો પછી ભૂલ કરતો હોઈશ ?

ભૂલ કરે એ બીજા. એમ ચંદુલાલ બોલ્યા અને એનો મર્મ પણ એ જાતે જ મનોમન સમજ્યા. કારણ કે સાડા અગ્યારે એ પલાંઠી છોડીને ઉભા થયા અને વિક્ટોરીયા ગાડીમાં બેઠા ત્યારે ગાડીને ઘરભણી લેવડાવવાને બદલે એમણે ગોંડલ સ્ટેટના રેલવે અધિકારી જે.એમ. પંડ્યાના ઘેર લેવડાવી. આ એ જ પંડ્યા કે જેના માટે બહુ ચડ્યો છે એમ બાપુ બોલ્યા હતા અને બોલીને ચુપ થઈ ગયા હતા. શું ચડ્યા હશે આ પંડ્યા ? સીધા, હોંશિયાર, પ્રામાણિક માણસ હતા. વર્ષોથી ચંદુલાલના મિત્ર હતા. “તું તા”નો સંબંધ ! કદી એબ જોઈ હતી ? નહીં જ. ને છતાં ચડ્યો એટલે શું ? કોણે કરી હશે ખટપટ, ને કોણે આ બ્રાહ્મણને મરાવી નાખવાનો પેંતરો કર્યો હશે ? છેક બાપુના કાન રાતા થઈ જાય એટલી હદે કોણે એમના કાનમાં ઝેરનું ટીપું ટોયું હશે ?

પંડ્યા અને પરિવાર સૂતો હતો. અરધી રાતે ચંદુલાલને જોઈ બહુ નવાઈ લાગી. કોષ માટે રેલવેખાતાનો કોઈ શબ્દ પૂછવો હતો ? કે કાંઈ બીજી મૂંઝવણ ? મધરાતે પણ પંડ્યાજી થોડી ટોળ કરવા ગયા ત્યાં ચંદુલાલ પટેલ વાત ધડ દઈને કાપી નાખી. ભારે વજનદાર અવાજે બોલ્યા : પંડ્યા, હસવાનું રહેવા દે. કાલ સવાર તારી નથી. તું એરેસ્ટ થઈ ગયો સમજ. જલ્દી ભાગ અહીંથી. અત્યારે જ.
અરે પંડ્યાજી એ ફાનસની વાટ તેજ કરી : છે શું પણ એટલું બધું ?

ત્યાં એમના છૈયાછોકરાં પણ જાગી ગયાં હતાં. ચંદુલાલે પંડ્યાજીનાં પત્ની ભણી જોઈને કહ્યું : ભાભી, તમે બિસ્તરા પોટલા બાંધો ને જૂઓ રડારોળ કરવાની કોઈ જરૂર નથી. નસીબદાર છો કે અત્યારે કહું છું. સવારે ખબર પડી હોત તો ? માટે ભાગો, જલ્દી ભાગો.”

વળી દિગ્મૂઢ થઈ ગયેલા મિત્રને ખભે હાથ મૂકીને કહ્યું : કારણ તો હું ય જાણતો નથી. ફક્ત બાપુના પાંચ વેણ પરથી પામી ગયો છું. રાજા, વાજા અને વાંદરા એ કોઈનો ભરોસો નથી. ભગવતસિંહજીબાપુ લાખ રૂપિયાનો નહીં, પણ કરોડ રૂપિયાનો માણસ છે. અરે, એમના એક શબ્દ પર આપણે પ્રાણ કાઢી દઈએ, પણ આ એમનો શબ્દ નથી. કોઈએ પામેલા ઝેરનું વમન છે. એનાથી બચ.. સવાર પહેલા ઉચાળા ભર...

પણ અત્યારે ક્યાં જાવું ? પંડ્યા બોલ્યા : અરધી રાતે ? આમ ? હાડહુસમાં ?
રાત જ તારી છે. કહ્યું ને ચંદુલાલ બોલ્યા
“મોટર પણ ગેરેજમાં આપેલી છે.”
અરે ચંદુલાલ ચિડાયા : રેલવેનો અમલદાર થઈને જાવું કેવી રીતે એમ પૂછે છે ? અત્યારે કોઈ ટ્રેઈન નથી ?

છે પંડ્યા બોલ્યા : રાતના દોઢની લોકલ જૂનાગઢ જાય છે.
ઉત્તમ ચંદુલાલ બોલ્યા: ‘બિસ્તરાપોટલાં બાંધો. માલમત્તા હોય એ ભેળી કરી લો. ચાલો, ઝડપ કરો.
પણ કોઈને ખબર નહીં પડી જાય ?
કેવી રીતે પડે ? ચંદુલાલ બોલ્યા : હું મારી પડદાવાળી વિકટોરીયા ગાડી આપું છું. સાથે મારા બે માણસ કોચમીન નાથુ અને નોકર મકનરામ આપું છું. સામાન બાંધવા લેવા મૂકવા ચડાવવામાં એ લોકો રહેશે.
અંતે રાતના દોઢની લોકલ પંડ્યાકુટુંબને પકડાવીને ચંદુલાલે છુટકો કર્યો. સૂની શેરીઓમાં થઈને એ ઘેર ગયા, ને ઘડીવારમાં સૂઈ ગયા. નસ્કોરા બોલ્યાં.

***** ***** **** 

        વહેલી સવારે સાત વાગે રાજ્યના સિપાઈનું ધાડું વોરન્ટ લઈને જે.એમ. પંડ્યાની ધરપકડ કરવા ગયું ત્યાં મણ એકનું તાળું લટકતું જોયું. પૂછપરછ કરનાર ફોજદારને પાડોશીઓએ જવાબ આપ્યો કે રાતના અગ્યારે અમે સૂતા ત્યાં લગી તો પંડ્યા સાહેબના ઘેરથી થાળીવાજામાં ‘કિસ્મત’ ફિલ્મનું એ દુનિયા બતા હમને બિગાડા હૈ ક્યા તેરા ?ગાણું ઉપરાઉપરી સંભળાતું હતું. પંડ્યાસાહેબનું  તો એવું કે ગમતી હોય એ રેકોર્ડ વારંવાર ચડાવે. એ પછી એમના ઘરમાંથી બોલાશ પણ સંભળાતો હતો. આગલે દિવસે પણ ક્યાંય ગામતરે જવાની વાત થઈ નહોતી. પછી રાત એ લોકોને કેવી રીતે ગળી ગઈ ?

ધોયેલ મૂળા જેવા ફોજદારે બાપુ પાસે આવીને રાવ ખાધી કે તહોમતદારને કોઈની હીન્ટ મળી ગઈ હશે. રાત માથે લઈને ક્યાંક ભોમામીતર થઈ ગયા. હવે પારકા સ્ટેટમાં પેસી ગયા હશે તો પકડવાય કેવી રીતે ? ધિંગાણા થઇ જાય.
મહારાજા ભગવતસિંહ 

ભગવતસિંહજીના મનમાં તરત જ ચમકારાની જેમ પ્રશ્ન થયો. પંડ્યાને પકડવા છે એ નિર્ણય જ મેં સાંજે કરેલો. ને એની વાતે ય મેં ક્યાં કોઈને કરી હતી ? કરી હતી ? ના, ના નહીં જ. પૂરમાં કે અંતઃપૂરમાં પણ ક્યાંય નહીં. અરે, અંગત વિશ્વાસુ કારભારીને ય નહીં ને ! તો પછી આ કુશંકાના તાજા ઈંડા જેવો વિચાર મનમાંથી એટલીવારમાં કોણ ચોરી ગયું ? ને વળી ચોરીને સંબંધકર્તા આસામીને પહોંચાડી પણ કોણ આવ્યું? આપણા મનમાં આ કોણ પેસીને વિચાર વાંચી ગયું ?

તરત જ મનમાં પ્રકાશ થયો. હા, ચંદુલાલ પટેલ. આપણા ભગવદગોમંડળના સંપાદક. રાતના કોષકચેરીમાં એમની સાથે ફાનસના પીળા-અજવાળે અર્ધી અર્ધી મગર બ્રાન્ડ પેન્સીલથી પ્રૂફ તપાસતા હતા ત્યારે. એ હોય તો હોય. પણ વળી એ સૂઝેલા જવાબની પૂંછડીએ બીજો સવાલ હતો. પણ આપણે એને પણ આ કરવા ધારેલી ધરપકડની વાત ક્યાં લગીરેય કરી હતી ? આપણે તો કેવળ એટલું જ બોલેલા કે આ પંડ્યો બહુ ચડ્યો છે.

તરત જ એમને તેડાવ્યા. તો ટોપીધારી ચંદુલાલ તરત જ હાજર થયા.

છટ બાપુએ કહ્યું : મિત્રને ભગાડ્યો ને ! રાજ સાથે દગો કર્યો ને !
ચંદુલાલ બેઘડી એમના મોં સામે ટીકી રહ્યા. રાજા ઠપકો આવી રીતે આપે ? એ તો ઉભાને ઉભા ઉતરડી નાખે. જ્યારે આ બાપુ જાણે કે નાનકડા બાળકને કહેતા ન હોય ! : લૂચ્ચા, મારા ખિસ્સામાંથી ચોકલેટ ઉઠાવી ગયો ને !

તરત જ ચંદુલાલને ટાઢક વળી. એ ભારેભારે પોપચાંઓ પટપટાવીને બોલ્યા : બાપુ, તમે મારી અને પંડ્યાની મિત્રતા જાણતા તો હતા. છતાં શા માટે મારે મોઢે એ બહુ ચડ્યો છે એમ બોલ્યા ? હું જઈને એને ચેતવી આવું એટલા માટે જ ને ? મારી મતિ એમ કહે છે કે એમ જ  હશે. વળી જરા પોરો ખાઈ શ્વાસ લઈને બોલ્યા : ‘ને તેમ છતાંય મારો ગૂન્હો લાગતો હોય તો મને પકડીને જેલમાં નાખો. આ ઉભો આપની સામે. બાકી એટલું કહું કે પંડ્યા નિર્દોષ છે. ને આપના કાન જોઈ કરમચંડાળે ભંભેર્યા છે.

બાપુ સિંહાસન પરથી ઉભા થતા બોલ્યા : જાઓ, જાઓ, તમારૂં કામ કરો. કામ કરો. તમને પકડીને શું મારે મારા ભગવદગોમંડળનું કામ ટલ્લે ચડાવવું ?

ચડે એ તો ! ચંદુલાલ મીઠી દાઢમાં બોલ્યા : એમાં શું ? રાજના કામથી સૌ હેઠ.

હરગીઝ નહીં ભગવતસિંહજી બોલ્યા : શબ્દની સાધનાથી તો રાજ, રજવાડા ને રાજકારણ સૌ હેઠ. શબ્દ મારો દેવતા છે. જાઓ, કામે વળગો. તમારો કોઈ જ ગૂનો નથી. ગૂનો તો મારો કે મારાથી બે શબ્દ તમારી પાસે બોલાઈ ગયા. હું જાણું કે આ શબ્દવેઘી માણસ છે તેમ છતાં ય...

                                    ***** ***** **** 
        સાંજ સુધી બાપુને એ વિચાર આવ્યો કે ચંદુલાલને માત્ર પંડ્યો બહુ ચડ્યો છે એટલા બોલ પરથી પોતાના મનની માયાનગરીમાં કેવી રીતે પ્રવેશ મળી ગયો ? કોષકચેરીમાં બેઠા બેઠા બાપુ વિચારતા જ હતા ત્યાં જ ચંદુલાલ પટેલ આવ્યા. હાથ જોડીને બાપુને અભિવાદન કર્યુ અને પછી ચશ્માનું ઘરૂં નીચે પડતું મૂકીને ગાદી-તકીયે બેઠા.

થોડીવાર પછી બાપુથી રહેવાયું નહીં એટલે છેવટે વાતની આછીપાતળી અને આડીતેડી શરૂઆત કરી : શબ્દકોષમાં ક્યા શબ્દ લગી પહોંચ્યા, ચંદુલાલ ?

ભગવદ્‍ગોમંડળના ગ્રંથ 
ચંદુલાલે ઉંચે જોયું મરક્યા અને કહ્યું : આપનો આના પછી પૂછનારો છઠ્ઠો પ્રશ્ન પણ જાણી ગયો છું, બાપુ, પણ તોય, આપની વાતનો જવાબ દઉં. એમણે ફરી પ્રૂફના પાનાં તરફ જોયું. બોલ્યા : હજુ તો મારે ની સિરીઝ ચાલે છે. ને એમાં..મ...મ..મ.. એમણે આંગળી લસરાવી : ‘બસ, મનોવિજ્ઞાન સુધી પહોંચી ગયો છું.

બાપુએ પૂછ્યું : એનો શો અર્થ આપણે લખ્યો છે ?
ચિત્તશાસ્ત્ર ચંદુલાલ બોલ્યા : એટલે કે મનુષ્યના ચિત્તમાં ચાલતા પ્રવાહોનું જ્ઞાન મેળવવાનું શાસ્ત્ર બોલ્યા પછી એ ઝીણી પણ ચમકતી આંખે બાપુ સામે જોઈ રહ્યા.

સમજી ગયો બાપુ બોલ્યા : બરાબર સમજી ગયો કે શબ્દો મનમાં પ્રવેશવાની ગળકબારી છે.