ઝબકાર

મગજ રજા ઉપર છે.

2012-02-25T18:06:00.000+05:30

મનમાં અને મનમાં વિચારોનો ચરખો ચલાવ્યો. કઇ રીતે ? કે એમ કોઈ આપણને બનાવી જાય એ વાતમાં માલ નથી. હું ‘ભનુભાઇ જ્વેલર્સ’ને ત્યાં જતો હતો ત્યાં ટ્રાફિક સિગ્નલ પાસે હસુએ પોતાની બાઇક આડી નાખી. મને પૂછે કે ક્યાં ઉપડ્યો? મેં કહ્યું, “સારા સમાચાર છે, ઘેર જિગાનાં વાઇફને ખોળો ભરવાનો પ્રસંગ છે, તને જૂનો ભાઇબંધ હોવા છતાં નહોતું કે’વાર્યું, કારણ કે તારી ભાભીએ લાલ આંખ કરીને કહ્યું છે કે બૈરાંનો પ્રસંગ છે, તમારા કોઇ ફ્રેન્ડને કહેવાનું નથી, તારે કોઇ વાઇફ હોત તો કે’વારત પણ તારે ક્યાં....હેં હેં ..હેં..!”

"પણ બે મિનીટ મારા માટે કાઢ."

હસુ કહે, “ એટલે તનેય ઘર બહાર કાઢી મૂક્યો એમ કહે ને.”

“ના રે..” મેં ગાડીને એક તરફ તારવીને ઉભી રાખી દીધી, “હું તો વહુ માટે નાકની ચુની લેવા જાઉં છું.” પછી બોલ્યો, “અમારામાં રિવાજ છે,પગે લાગે ત્યારે સસરાએ વહુના ખોળામાં ચુની નાખવાની. ચુની એ નાકનું પ્રતિક છે, વહુ ઘરનું નાક ગણાય. ”

”મુબારકબાદી.” હસુ બોલ્યો: “પણ બે મિનિટ મારા માટે કાઢ. આ સામે જ હૉસ્પિટલ છે મારે તને ત્યાં લઇ જવો છે.”

“વાસ્તે ?”

“વાસ્તે કાંઇ નહિ, બસ, થોડો ટાઇમ કાઢ,ચાલ.”

વખત હતો. આમેય આળસુનો પીર ‘ભનુ જવેલર્સ’ હજુ ખુલ્યો નહિં હોય. તો બે ઘડી ટાઇમ પાસ, ચાલ.

**** **** ****

સમજી લેવું કે ગરીબોના વૉર્ડમાં બધા ગરીબ જ હોય એ જરૂરી નથી.

ગરીબોના વોર્ડમાં બધા ગરીબ જ હોય
એ જરૂરી નથી.

જેમ કે ગાંધીનગરમાં બધા (લગભગ કોઇ) ગાંધી નથી. સરનેમ ગાંધી હોય એ વાત જુદી. બાકી આમ નહિ. માથે લખ્યું હતું: “શેઠશ્રી જેજેચંદ શ્રીચંદ શાહ ગરીબ વોર્ડ” શું શેઠશ્રી જેજેચંદ ગરીબ હતા ? છતાં એમના નામની પછવાડે આમાં ‘ગરીબ’ શબ્દ ચોંટ્યો કે નહિ? મને આવા ઑડિટ કરવા બહુ ગમે. એમ આમાંય ! ભોંય પર જેની પથારી હતી એવો એક માથે પાટાપીંડીવાળો ખેંખલી જણ કાને મોબાઇલ વળગાડીને બેઠો હતો ને ગાણાં સાંભળતો હતો. જ્યારે હસુ મને જે ખાટલે લઇ આવ્યો એ દર્દીની કહેવાતી ‘ગરીબ’ ધણીયાણીના કાનમાં સોનાનાં ઠોળીયાં ચમકતાં હતાં ! મારી તો ચકોર નજર ! મને કોઇ બનાવી જાય એ વાતમાં માલ નથી. જ્યારે હસુ તો સાધારણ નોકરિયાત, છતાં દાનેશ્વરી કર્ણનો અવતાર! મને કહે, “આ બાઇ નાકની ચૂની ગીરવે મૂકીને એક હજાર રૂપિયા લઈ આવી ને ઘરવાળાને અહિં લઇને આવી. બોલ, સુરેશ, હદ છે ને ?”

હું એમ તે કાંઇ વાતમાં આવી જતો હોઇશ ? તરત કહ્યું : “ તું ગમે તે કહે, હસુ. પણ બાઈ આપણને મુરખ બનાવે છે. બે વાતમાં.”

“એમ ?” એને કપાળે કરચલી પડી : “કઈ કઈ વાતમાં ?”
“એક તો તારા કહેવા મુજબ તને એ કહેતી હતી કે પોતાના લગ્નને પંદર વરસ થયાં, તને એ સાચું લાગે છે ? તું ખુદ જો. એ દેખાય છે અઢાર-ઓગણીસની. છોકરૂંય વરસ દિવસનું માંડ લાગે છે. એ એક વાત એ ને બીજું એ કે તે કહ્યું કે એના ઘરવાળાની સારવાર માટે રૂપિયા નહોતા ને નાકની ચૂની રાખીને હજાર રૂપિયા લઈ આવી એ એનું છેલ્લું ઘરેણું હતું. જ્યારે તું જોઇ શકે છે કે એના કાનમાં પીળા ધ્રમ્મક હેમના ઠોળીયાં ઝૂલે છે.”

જાણે કે હું સી.આઈ.ડી. સિરીયલનો
એ.સી.પી. પ્રદ્યુમન હોઉં....

હું સિરીયલો બહુ જોઉં. ‘સી આઇ ડી’ જેવી કેટલીક તો ક્યારેય છોડું જ નહિ ને! એમાંથી બહુ શિખવાનું મળે છે, ગમે તે ઉમરે બ્રેઇનની એક્સરસાઇઝ કરાવે. એનાથી સવાલો કરવાની શક્તિ પેદા થાય, આપણને કોઇ છેતરી ના જાય. એટલે મારા આવા બોલવાથી હું સી આઇ ડી સિરિયલનો એ. સી. પી પ્રદ્યુમ્ન હોઉં ને આખી હોસ્પિટલ એ જાણે કે કલર ટી.વી.નો એલ.સી.ડી સ્ક્રીન હોય એમ હસુ મારી સામે જોઈ રહ્યો. બીચારો સેવાના ધખારાવાળો જીવ. એની સામે મેં ભવાં ઉલાળ્યાં ને લમણે આંગળી મૂકીને કહ્યું : “મૂળ શું ! આવી બધી પોલ પકડવા માટે બ્રેઈન જોઈએ, બ્રેઈન, ડેવલપ્ડ બ્રેઇન !”(સ્વગત: જે તારામાં નથી.)

આટલી વાત થઈ ત્યાં પેલીના ઘરવાળાએ ઉંહકારો કર્યો તે બાઈ એના તરફ દોડી. દૂર એક ડોશી બેઠેલાં. તે છોકરું જઇને એમની પાસે રમવા માંડ્યું. મેં હસુને પૂછ્યું : “ ઓહોહો, તને ભગવાન બુધ્ધ જેવી આ કરૂણા ઉપજી તે પૂછું છું કે છે શું આ બધું ? આ કેસ શેનો છે ?”

“ મલ્ટીપલ ફ્રેક્ચરનો” એ બોલ્યો : “પોતાના ખેતરમાં આ માણસ માંચડો બાંધીને વધુ પાણી મેળવવા માટે કૂવામાં શારડો ફેરવતો હતો. એમાં માંચડો કડડભુસ! ને આવડો આ સીધો મોંભારીયા અંદર ! માથે માંડણના લાકડાં પડ્યાં.”

“જોયું ને !” મેં કહ્યું : “ આનો મતલબ શું થયો? જેમાં કૂવો હોય એવું એક ખેતર પણ એની પાસે છે. હમણાં જો તું. બ્રેઈન વાપરીને કેવી કેવી હકીકતો કઢાવું છું એની પાસેથી.”

“ઘર છે ?” મેં દરદીને પૂછ્યું.

“છે.”

“બળદ ?”

“છે.”

“જો દયાળુના દિકરા!” મેં હસુને કહ્યું : “આને જમીન છે, કુવો છે, બળદ છે, બાળક છે, બૈરી છે ને બૈરીનો દાગીનો પણ છે. હમણાં બાઈ બોલતી હતી એમ ગામ, કયું ગામ કહ્યું ? હા, તાલુકા સેન્ટરથી માત્ર છ કિલોમીટર દૂર આવેલા એના ગામે એના સગાવહાલાંના પચીસ-ત્રીસ ઘર પણ હશે જ. હવે તું જ કહે કે આ માણસ, શું નામ ? અરે જે હોય તે, હા, હવે તું જ કે’ કે આદિવાસીને કંગાળ કઈ રીતે કહેવો ? ને તું એને તારા સાંકડા ખિસ્સામાંથી મદદ કઈ રીતે આપવાનો ?” વળી મેં મારે લમણે આંગળી ધરીને કહ્યું : “જરી, અરે, જરીક જ, બ્રેઈન વાપરતો હો તો ! બધુ દીવા જેવું દેખાય. કોઈની વાતમાં એમ આવી ના જવાય , શું ?”

" જમીન છે એક વીઘું. એ પણ લગભગ ખરાબા જેવી."

એટલામાં ડૉકટર આવ્યા ને થોડી ચહલપહલ થઈ. ડૉકટર આ દર્દીને જોવાનું પડતું મૂકીને બાળકને જોવા માંડ્યા. મેં હસુને પૂછ્યું : “આ અરધટેણીયાને વળી શું થયું છે ?”

“ટેણીયો નથી.” એ બોલ્યો : “ટેણી છે. એનું નામ નાથી છે. અરે, એ તો બાર મહિનાની હતી ત્યારે તો ‘આજે જાઉં, કાલે જાઉં’ કરે એવી માંદી પડી ગયેલી એમ એની મા કહેતી હતી. આ બચાડી એની મા, તે ધણીને સંભાળે કે આ નખની કટકીને ! અહિં પણ માંદી પડી પણ માંડ માંડ મેં દવા-ઇંજેક્શન લાવી આપ્યા ને માંડ બચાવી. જોયું ને ?આજે ડૉકટરે પહેલાં એના ખબર-અંતર પૂછ્યાં.”

“એમાં આપણે શંકા નથી કરતા.” હું ઠાવકાઈથી બોલ્યો : “હશે. ટેણી માંદી પડી હશે. એને ઢોંગ કરતાં ના આવડે. બાકી આ આદિવાસી લોક તો મને ને તમને ઘોળીને પી જાય એવા. આ તો ઠીક કે આપણે જરા....” વળી મારો હાથ ‘બ્રેઈન’ તરફ જવા કરતો હતો ત્યાં પાછો વાળી લીધો. પછી બહુ કરીએ તો ખરાબ લાગે, એમ બ્રેઈનમાં જ ઉગ્યું.

દર્દીને ખાટલામાં કોઈક દવા પીવડાવવા બેઠો કર્યો. ને એને માથે મેં વળી ચોટલી ફરફરતી દેખી. તરત જ મનમાં શંકા થઈ. હશે કોઈ ઉચ્ચ વર્ણનો ને આદિવાસીમાં ખપવા માટે નામ બદલી નાખ્યું લાગે છે. છેતરપિંડી નખથી શિખા લગીની ! હદ છે !”

“કઈ જ્ઞાતિ ?” મેં એને પૂછ્યું.

“માળીવાડ - આદિવાસી માળીવાડ, પંચમહાલ તરફના” એ ક્ષીણ અવાજે બોલ્યો, વળી મેં એની નજર નોંધીને એની ચોટલી સામે જોયું. એ સમજી ગયો. તે બોલ્યો : “અમે ચોટલી રાખીએ.”પછી બોલ્યો: “નહિ તો દેવ કોપે .”

“ખેતીવાડીમાં મઝા છે ને ?”

“શેની ખેતીવાડી ?” એ મરકીને બોલ્યો : “અમે બેય જણાં મજૂરીએ જઈએ ત્યારે માંડ વરસ ઉકલે.”

“કેમ ? મેં પૂછ્યું : “જમીન છે, કુવોય છે - નથી ?”

‘જમીન ? એણે કહ્યું : “માણસના ખિસ્સામાં ભલેને છેલ્લો એક પૈસો પડ્યો હોય તોય ‘પૈસા’વાળો તો કહેવાય જ ને ! એમ હું જમીનવાળો.”

“મતલબ ?”

“જમીન છે એક વીઘું.” એણે વીઘાને બદલે વીઘું બોલીને જાણે કે એકડો કરતાં કરતાં મીંડુ ઘુંટી દીધું. બોલ્યો : “એ પણ લગભગ ખરાબા જેવી- એમાં થોડી મકાઈ, થોડી બાજરી વાવીએ. થાગડથીગડ ગણાય. એમાં મરીયલ જેવા અમારા બળદનુંય માંડ પુરૂં થાય. એમાં વળી આ વરસે દુકાળ, તે કુવાના પાણી ઉંડા જતા રહ્યા. તે શારડો ફેરવવા બેઠો ને જઈ પડ્યો સીધો કૂવામાં. કૂવામાં ખાટલો ઉતારીને મને બહાર કાઢ્યો.”

કૂવામાં ખાટલો ઉતારીને બહાર કાઢ્યો.

“અરે” વચ્ચે જ બાઈ બોલી : “સાવ સત વગરના થી ગયેલા .”

“સત વગરના!” વળી મેં મગજને કામે લગાડ્યું સત એટલે શું ? સત....સધ...શધ...શુદ્ધ....શુદ્ધિ મેં પૂછ્યું, “એટલે શુદ્ધિ વગરના ?”

હવે “શુદ્ધિ”નો અર્થ એ ના જાણે .બોલી : “બેભાન - બેભાન.”

“પછી ?”

“પછી તરત દવાખાને તો લઈ જવા પડે ને ! પણ રૂપિયા વગર તો બહાર ડગલું ન દેવાય. હું રૂપિયા ખોળવા ઠેરઠેર ભટકી, પણ ના મળ્યા.”

“કેમ તમારા સગાંવહાલાં પચ્ચીસ-ત્રીસ તો હશે ને ?કોઇ ના ધીરે ?”

હસુ ક્યારનોય આ સાંભળતો હતો તે હવે બોલ્યો:”એના સગાંવહાલાં હોત તો હું અહિં શેનો ઉભો હોત, સુરેશ ?”

ત્યાં તો બાઇ જ બોલી : “પણ સગાંવહાલાંય પાછા અમારા જેવાં જ ને ! ખિસ્સે ખાલી તે ડાચું વકાસીને ઉભા રે. પછી શું કરૂં ? નાકની ચૂની મૂકીને હજાર રૂપિયાનો મેળ કર્યો,બસ, એ છેલ્લો જ દાગીનો.”

“સાવ ખોટ્ટું બોલવું હોય તો બહેન, સાચું લાગે એવું ખોટ્ટું બોલો.” મારાથી ના જ રહેવાયું તે બોલ્યો. પણ વ્યંગની ભાષા આ લોક શું જાણે ?એટલે પરદો ચીરી જ નાખ્યો, ચોખ્ખું જ પૂછ્યું:“કેમ છેલ્લો?” મેં હસુભાઇ ભણી જોઈને આંખ મિચકારી, ને પછી પૂછ્યું : “આ ઠોળીયાં તો બેય કાને ઝગમગ ઝગમગ થાય છે. કેટલા ? બે – ચાર-પાંચ હજારના તો હશે જ ને ! એ દાગીનો ના કહેવાય ?”

બાઈને હસવું આવ્યું. ઠે....એ....એ...એ...એ....એણે મોં આડો સાડલાનો ડૂચો દીધો : ‘અરે ભાઈ, એ તો પાંચ રૂપિયાવાળા છે. ખોટા છે, ખોટા વધારે ઝગમગે. એટલે શું સાચા થઈ ગયા ?”

" પછી શું કરું? નાકની ચૂની મૂકીને હજાર રૂપિયાનો મેળ કર્યો."

બ્રેઈનમાં એટલે કે મગજમાં જરા સટાકો બોલી ગયો. આવું તો આપણે વિચારેલું જ નહીં. ઠીક પણ એટલું સમજી લેવું કે આપણે ત્રિકાળજ્ઞાની નથી. ધોખો ના કરવો. મગજને ક્યાં આંખો હોય છે !

“ઠીક, પછી ?”

“પછી કોઇએ કીધું કે શહેરમાં ટ્રસ્ટના દવાખાના ભેગા કરો એટલે પછી અમદાવાદ લાવી.”

“એકલાં જ ?”

“એકલાં કેવી રીતે અવાય ? જનમ ધરીને પહેલી જ વાર અમદાવાદ જોયું. શહેર કોને કહેવાય એ જ ખબર નહીં.”

“હશે - પછી ?”

“અમારી ભેગો અમને મૂકવા મારો પાડોશી સુમરો ગોઠી આવેલો. પણ એની પાસેય રૂપિયા ના મળે. અહીં લગી ભૂખ્યા તરસ્યા જ આવેલાં. કારણકે ભૂખ ભાંગવા બેસીએ તો વેંત (નાણાંનો) તૂટી જાય. અમે તો કરગરીને કહ્યું કે રૂપિયા નથી. આપવો હોય તો આશરો આપો, નહિતર આમ ને આમ પાછા જતા રહીએ. ત્યાં આ હસુબાપા મળી ગયા. રૂપીયા એમણે ભર્યા.આમ જગ્યા તો મળી, ખાટલો બી મળ્યો. પણ અમારે ખાવાપીવા તો એક ટંક જોઈએ ને ? વળી થોડીક દવા બહારથી લાવવી પડે. છોકરું છે એને દૂધ-ચા કરવા પડે. આમાં ને આમાં ભાઈ બસોમાંથી ઘટતા ઘટતા રૂપિયા ત્રણ રહ્યા ને સુમરા ગોઠીને પાછો અમારે ગામ મોકલ્યો. એક તો એટલા માટે કે એ અહિં રહે તો એનો ખર્ચો કેટલો બધો આવે ! ને બીજું પછી પાછો વધારે નાણાંનો જોગ તો કરવો ને !”

“ક્યાંથી કરવાના હતા ?” ઉલટતપાસ લીધી તો પૂરી લેવી જોઈએ. એની બધી વાત જેમની તેમ સાચી ના માની લેવાય, આપ્ણે આપણું મગજ તો ચલાવવું જ જોઇએ. પૂછ્યું : “તમે કહ્યું ને કે નાકની ચૂની એ તો છેલ્લો જ દાગીનો હતો ?હવે રહ્યું શું? એ ક્યાંથી પૈસા લાવી શકવાનો હતો ?”

સ્ત્રી નીચું જોઈ ગઈ .વીસ વરસની ઉંમર પર એકાએક બીજા વીસ વરસનો થર ચડી ગયો. ઘરવાળા સામે સંકોચની નજરે જોયું. ઘરવાળાની આંખમાં બધુ ભખી જવા માટે ઘરવાળી પ્રત્યે ઠપકાનો ભાવ ઝબકી ગયો. છતાં એ તો અંતે બોલી જ : “ ચુની તો...” એણે અડવા નાકે આંગળી અડાડી અને ચમકીને પાછી લઇ લીધી: “...હવે પાછી આવી રહી. રહ્યા જમીન અને બળદ, તે ગીરો મૂકી દેવા માટે મોકલ્યો, સુમરા ગોઠીને. કાકા, દોઢસો બસો તો એની ઉપર મળશે જ ને .”

આલ્લેલે, મને ‘કાકો’ કીધો ! કાકો તે કઇ તરાહનો ?પણ છતાંય મગજને જાણે કે કોઈએ વીજળીનો ટાઢો આંચકો આપ્યો. સૌભાગ્યની નિશાની ચુની તો ગઇ તે ગઇ જ, પણ હવે દોઢસો બસો રૂપિયામાં જ જમીન અને બળદ ? અને પછી ? એ ખૂટે એટલે શું ? ઘરવાળાનું તૂટેલું અંગ તો પણ દુરસ્ત ના થાય તો ? તો શું ? ને નાકનમણ એવી ચુની ગીરવી મુકી છે એને છોડાવવાની વાત તો ભૂલી જ જવાની ને ?

નીચે જોયું તો બાળક ઘુઘવાટા કરતું એકલું એકલું રમતું હતું.

“લગ્નને કેટલાં વરસ થયાં ?” મેં પૂછ્યું.

“પંદર” એ બોલી : અમારામાં તો પાંચ વર્ષની ઉંમરે છોકરીને પરણાવી દે. એણે બાળકી તરફ આંગળી ચીંધી : “ચાર વરસ પછી આનાય ફેરા ફેરવી દેવા પડશે.”

“અરે !” મેં કહ્યું : “તમારો પંદર વરસનો ઘરવાસ. છોકરૂં તો ઠીક આ એક જ. પણ કાંઈક તો આટલાં વરસમાં રળી રળીને ગાંઠે બાંધ્યું કે નહીં ? ભલે રોકડ નહીં તો કંઈ નહીં, પણ ઠામ,ઠોચરાં,લૂગડાં.” વળી વિચાર આવ્યો તે કહ્યું:” ભલે પરસેવાના પૈસા હોય પણ એમ પરસેવાની જેમ રેલાવી થોડા દેવાય ? કાંઇક તો બચાવવા જોવે કે નહિં.”

બાઈ બોલી નહીં. પણ બોલતી નજરે મારી સામે જોયું. મારાથી એના અંગ પરના સાડલા તરફ જોવાઈ ગયું. એનો સાડલોય ઘણું ઘણું બોલે એવો.

ત્યાં જ હસુભાઇ બોલ્યા : “બહુ ખોદ નહીં તો સારું, દોસ. બાઈના અંગ પર આ એક ફાટેલો સાડલો તું જો છો ને એ એક જ. એને ધોવાનો થાય ત્યારે બીજા કોઈનો ઉછીનો માગીને પહેરવો પડે - રહેવા દે સુરેશ, એ વાત રહેવા દે. તું જે જગતમાં રહે છે એ જગતથી હદપાર આ લોકો જીવે છે. તેં તો એને અમદાવાદ કેટલામી વાર જોયું એમ પૂછ્યું, અરે અમદાવાદ તો ઠીક એણે પહેલીવાર જોયું પણ પૂછ, ટી.વી; નાટક, સિનેમા કેવા હોય એની એને ખબર છે ? અને તું હમણાં પૂછતો હતો કે ઘર છે ?

ઉપર એણે ખાખરા અને સાગટાનાં પાન છાવરેલાં છે,
જેમાંથી ચોમાસામાં હરરોજ પાણી ચૂએ છે.

ત્યારે એણે હા પાડી. કારણકે ચાર વાંસડા અને પરાળને ટેકે ઉભાં કરેલા છાપરાંને એ ‘ઘર’ કહે છે કે જેનાં ઉપર એણે ખાખરાં અને સાગટાનાં પાન છાવરેલાં છે. જેમાંથી ચોમાસામાં હરરોજ પાણી ચૂએ છે. એને એ “ઘર” કહે છે. કારણકે એમાં એની ઘરવાળી સાથે એ રહે છે. અને એમાં એને ત્યાં “લક્ષ્મીજી” પધાર્યા છે. એને કોઈને સહારે સાચવવા મૂકીને પોતાના ખેતરનું થોડું કામ પતાવીને એ બન્ને વગડામાં મજૂરી કરવા ચાલ્યા જાય છે. મરચાં વીણવા જાય. ખાડા ખોદવા - રેલ્વેની ચોકડીઓ ખોદવા જાય. જણને રોજના રૂપિયા વીસ મળે ને બાઈને દસ. કોઈક દિવસ એમાંય ખાડો પડે. કારણ કે કોઈ દિવસ માંદગી, કોઈ દિવસ ક્યાંય લગ્નમરણ હોય ને કોઈ દિવસ કામ જ મળ્યું ના હોય ત્યારે એકાદ ટંક નકોરડો ખેંચી કાઢવો પડે.”

“બસ, બસ.” મેં કહ્યું : “કોઇ કહે એ બધું સાચું ના માની લેવું. આ લોકોને તો એકાદ ટંક પેટપૂરણ ખાવા મળે તો પણ ઘણું. એ લોકોના હાડ જ ભગવાને એવા ઘડ્યા હોય છે પછી બાઈ તરફ જોઈને મેં પૂછ્યું : “રોજ રોજ જમવામાં શું લ્યો ?”

“રોજ રોજ ?” એ બોલી : “અરે, રોજ રોજ તે ક્યાંથી જમવાનું હોય ! હોય ત્યારે મકાઈના રોટલા, છાશમાં બોળી બોળીને......”

જમવાનું હોય ત્યારે મકાઈના રોટલા,
છાશમાં બોળી બોળીને.

“શાક ?”

“બાફેલું કરીએ ! વઘાર મોંઘો પડે મારા બાપ, તેલ કેટલાં મોંઘા ?”

દરદીને જરા જરા ઉધરસ આવવા માંડી. બાઇ એ તરફ ચાલી.મેં હસુભાઇ તરફ ફરીને પૂછ્યું : “તને આ લોક ખરા ભટકાઈ ગયા ?”

“અરે, જરા મારી બાઇકની ટક્કર આ બાઇને લાગી ગઇ, એના હાથમાં આ બાળક માટે દૂધ હતું તે ઢોળાઇ ગયું તે વળી મને જરા દયા આવી તે નવી કોથળી લઇ આપી. બાઇક પાછળ બેસાડીને અહિં લગી આવ્યો ત્યાં આ બધું જોયું. જોયું તો આ લોકો એડમિટ થવા માટે ટટળતા હતા, તે પછી....”

પછી શું થયું એની વાત તો બાઇએ જ કરી હતી.

”ચાલ ત્યારે, હું જાઉં.” મેં કહ્યું” હું એમ નથી કહે તો કે બધા જ ખોટા હોય છે પણ......”

હસુએ મારી તરફ તીર જેવી નજર ફેંકી, “હા, તું તારે તો જવું હોય તો જા. ‘ભનુ જ્વેલર્સ’ની દૂકાન હવે તો ખૂલી ગઇ હશે. ”પછી કહે “ લાવ, તારી ગાડી સુધી મુકી જાઉં.”

**** **** ****

મારું મગજ મારી સાથે ભયાનક ઝપાઝપી કરતું હતું. પણ હું સમજું કે એને ડારો દઇને ચૂપ ના કરી દેવાય. આજ સુધી દિમાગ જ આપણી લક્ષ્મીનું રક્ષણ કરતું આવ્યું છે. નહિ તો બધું ફનાફાતિયા થઇ ગયું હોત.લાગણી નામની ચીજ સાચી, પણ એના દાળીયા ના આવે. અને બીજી વાત પણ સમજી લેવી. દૂધની કોથળી આપણાથી ઢોળાઇ ગઇ હોય તો કોથળી એક સાટાની બે લઇ દેવાય. પણ ગાય ના લઇ દેવાય. દાન પણ ધડાસરનું જ દેવાય.

**** **** ****

વહુને માટે નાકનમણની સોનાની ચુની લેવાનું બજેટ ત્રણ હજારનું રાખ્યું હતું. એટલે મેં ભનુને કહ્યું “શુકનની જ લેવાની છે. મારું બજેટ ત્રણ હજારનું છે. શું સમજ્યો ?”

“એક નવી ડિઝાઇન આવી છે” એણે શો કેસનું ખાનું બહાર ખોલ્યું: “પણ તારે બજેટમાં હજાર વધારે નાખવા પડે. ચાર હજારની પડે. અસલી નંગ જડેલી આવે.”

એકાએક મારા મનમાં નકલી ઠોળીયાં ઝબકી ગયા.નજર સામે ઝગમગ ઝગમગ બી થયાં. મારાથી બોલી જવાયું: “અસલી નંગને બદલે ઇમીટેશન નંગ લઇએ તો ?”

હવે તો સારા સારા ઘરનાં બૈરાં ઈમીટેશન જ પહેરે છે.

”તો બે ચૂની આવે.” ભનુ બોલ્યો:” હવે તો સારા સારા ઘરનાં બૈરાં ઇમીટેશન જ પહેરે છે.” પણ પછી અટકીને મારી સામે જોયું:” પણ તારે બે ચૂનીને શું કરવી છે ?”

”તું જલ્દી બે ચૂની પેક કર.’ હું પોતે બોલ્યા પછી ફરી જવાનો હોઉં એમ મને પોતાને જ લાગ્યું. એ ટાળવા માટે હોય એમ ઝડપથી બોલ્યો, “અલગ અલગ કરજે. એક સાદી અને એક ગિફ્ટ પેક કરજે.”

“ગિફ્ટ પેક?” એણે વળી પૂછગંધો લીધો: “ કોના માટે ?”

“હસુની છોકરી માટે.”

“અરે પણ...” હું ગાંડો થઇ ગયો હોઉં એમ ચશ્મા ઉતારીને મારી સામે જોયું. “અલ્યા,એ તો પઇણ્યો જ ક્યાં છે ?”એણે ચમકીને પૂછ્યું;”તારું મગજ તો ઠેકાણે છે ને ?”

“ નથી” હું બોલ્યો: “રજા ઉપર છે.”

(નોંધ: આદિવાસી સ્ત્રીની તસવીર: બીરેન કોઠારી. અન્ય તમામ તસવીરો નેટ પરથી લીધી છે, જેની પર ક્લીક કરવાથી તેની યૂ આર એલ પર જઈ શકાશે.)

અંધેરેમેં જો બૈઠે હૈં, નજર ઉસ પર ભી કુછ ડાલો......

2012-02-11T22:14:00.001+05:30

ગુજરાતના જ એક બાંઠીવાડા વિસ્તારનું નામ સાંભળ્યું છે ? ના સાંભળ્યું હોય તો જાણી લો કે એ કાંઇ નાનોસુનો વિસ્તાર નથી, એમાં એકવીસ તો મુવાડા(નાના ગામ)છે. એના નામ પણ જાણી લો. થોડાક જ લખું છું. લાલાકુવા. હીરાટીંબા, હીરોલા કરણપુર જેમાના મુવાડા,બોઘા,ભેમાપુર, મેડી, અને.....

એ નજરે જોઇને આવું છું કે એ બધા જ ડામોર આદિવાસીઓની વસ્તીથી ભરચક છે. જેમાંથી છોંતેર ટકા જેટલા ગરીબીરેખા નીચેના છે. ત્યાંથી એકતરફ માત્ર પંદર કિલોમીટર દૂર રાજસ્થાનના ડુંગરપુર જિલ્લાનો સીમલવાડા તાલુકો છે.અને બીજી તરફ પંદર કિલોમીટરના અંતરે પંચમહાલનો લુણાવાડા તાલુકો છે, જેને સરકારે ડ્રાય બેલ્ટ(સુકા પ્રદેશ)/ Dry Belt તરીકે જાહેર કર્યો છે. આ તરફનો વિસ્તાર કે જે ગુજરાતના સાબરકાંઠા વિસ્તારમાં ગણાય છે તે પણ સત્તાવાર રીતે ડાર્કઝોન/ Dark Zone ગણાયો છે.

પચાસ કિલોમિટરની ત્રિજ્યા ધરાવતો આ આખો પ્રદેશ ભલે રાજકીય રીતે ગુજરાત અને રાજસ્થાન વચ્ચે વહેંચાયેલો હોય,પણ તેમાં રહેનારા આદિવાસી અને ડામોર લોકો એ ભેદને જાણતા કે ગણકારતા નથી. કાળી મજૂરી કરીને જ્યારે બે પૈસા રળે છે ત્યારે હટાણું કરવા મેઘરજ / Meghraj ગામે આવે છે. ત્યાંથી માત્ર ત્રેવીસ જ કિલોમીટર આઘે આવેલા મોડાસા/ Modasa સુધી એમની ખાસ પહોંચ નથી, કે નથી એમને ત્યાં જવું ગમતું. સાજેમાંદે એ લોકો ટોળાબંધ મેઘરજની જલારામ આરોગ્યસેવા ટ્રસ્ટ હોસ્પિટલ/ Jalaram Arogya Seva Trust Hospital આવે છે.અને જ્યારે મેલેરિયાના, ચિકનગુનિયાના કે ડેન્ગ્યુના કે કમળાના વાવર ફેલાય છે ત્યારે એ લોકો આ ધર્માદા હોસ્પિટલ કે જે આજથી પંદરેકથી ય વધુ વર્ષ પહેલા સ્થપાઇ છે તેના સો સવાસો ખાટલા ભરી દે છે. આંખના કોઇ રોગ કે મોતિયાના મફત ઓપરેશન કરાવવાનો આ આખા વિસ્તારમાં એક માત્ર આશરો આ હોસ્પિટલ છે. સુવાવડખાતું હોય કે નાના નાના પોરિયાઓની અપોષણ કે ગમે તે કારણે લાગુ પડેલી બિમારી હોય. ગડગુમડ હોય કે નાની મોટી વાઢકાપ હોય, એમને એ ખબર નથી કે આ દવાખાનું કેમનું ચાલતું હશે. એમને બસ એટલી જ ખબર છે કે અહિં કદિ એમને રૂપિયા-પૈસાના અભાવે જાકારો મળવાનો નથી, નથી અને નથી જ. પણ એનો ખરચો કોણ ભોગવશે એની એમને ગમ નથી અને ગમ પાડવી પણ નથી.

બાકી મારી નજર સામે જ થોડું ભણેલો એક ડામોર કે આદિવાસી જુવાન આ હોસ્પિટલના સંસ્થાપકોમાંના એક એવા ડૉ બંસીભાઇ પટેલને પૂછતો હતો કે અમારા લોકોના મોતિયાના એક ઓપરેશન દીઠ સરકારનું આરોગ્યખાતું તમને કાંઇક ચૂકવે છે તે કેટલા ? ડૉક્ટરે હસીને કહ્યું, “ તમે એની ચિંતા કરો મા. છતાં પૂછો છો તો કહું છું કે સરકાર તરફથી કે 'ડિસ્ટ્રિક્ટ બ્લાઇન્ડનેસ ફાઉન્ડેશન’ તરફથી અમને એક ઓપરેશન દીઠ મળે છે રૂપિયા ચારસો, જ્યારે કોસ્ટીંગની રીતે અમારો ખર્ચો ઓપરેશન દીઠ છે રૂપિયા અગ્યારસો. આમ સાતસોની ખાધ એકેએક કેસ દીઠ રહે છે.” અગ્યારસો તે કઇ રીતે તે પણ એમણે સમજાવ્યું. પહેલા તો આ વિસ્તારના ગામેગામ કેમ્પ કરીને ઓપરેશનને લાયક દર્દીઓને જુદા તારવવામાં આવે છે. અને પછી એમને અહિં લાવવામાં આવે છે.અહિં પહેલે દિવસે એમનું સ્કેનિંગ અને લેબોરેટરી ઇન્વેસ્ટિગેશન,કાર્ડિઓગ્રામ.બીજી રીતે ફિઝિકલ ફિટ્નેસ, ડાયાબિટીસ, બી.પી. એ બધામાંથી પસાર થયા પછી ઓપરેશન અને બીજા દિવસે ડ્રેસિંગ કરીને રજા આપવાની અને જો એન આર.આઇ દ્વારા થતો કેમ્પ હોય ત્યારે રજા આપતી વખતે સાથે અનાજની કીટ, એક ધોતી અથવા સાડી અને ગરમ ધાબળો. આ બન્ને દિવસ દર્દી અને એના એક બરદાસીને ભોજન અને ચા નાસ્તો. હવે તમે જ કહો કે હજુ આમાં ડૉક્ટરોના- નર્સીસના પગાર, ઇલેક્ટ્રીસીટી. લોન્ડ્રી, સફાઇ, સાધન સરંજામ જેવા ખર્ચા તો ગણ્યા નથી. બોલો, હવે આ બધું સરકારના ચારસોમાં થઇ રહે ?

એ જુવાન વિચારમાં પડી ગયો.પછી પૂછ્યું: ‘તે ઘટતા રૂપિયા ક્યાંથી કાઢો?’

ડૉક્ટરે મૌન રાખ્યું. પણ એમાં જ તો જવાબ પડ્યો હતો કે આવો સવાલ પૂછીને જેમનો હાથ કશુંક આપવા માટે પોતાના ગજવા ભણી વળે છે તેવા લોકો પાસેથી ! હા વળી, આવો સવાલ પૂછનારે જ પછી જાતને પૂછી જોવાનું હોય છે કે આમાં મનુષ્ય તરીકે આપણી ફરજ શી છે?

અલબત્ત,અત્યાર સુધીમાં આવો સવાલ પૂછનારા અને જાતે જ એનો શામળિયાની હુંડી જેવો જવાબ ઘડી આપનારા થોડા નિકળ્યા છે એટલે તો આજ લગી ગાડી ચાલી છે પણ ગાડીને ચાલતા-દોડતા રહેવા માટે એટલા પૂરતા નથી. એને તો સતત બળતણ જોઇએ. પહેલા વર્ષે સરેરાશ પાંચસો-સાતસો મોતીયાના ઓપરેશન (હવે વર્ષે બે હજાર ઉપરનો અંદાજ ) અને ત્રણસો ઉપરાંત બીજા સર્જીકલ ઓપરેશન, તો પ્રસુતિ અને સ્ત્રીરોગના પાંચસો ઉપરાંત થયા. સ્વાભાવિક જ કે જેમ દર્દીઓ એટલે કે લાભાર્થીઓ વધતા જાય, તેમ તેમ દાતાઓ પણ વધવા જોઇએ. એમની આપવાની રેન્જ પણ વધવી જોઇએ. માત્ર દર્દીઓ જ નહિં, દર્દો પણ વધતા જાય છે. દર્દો વધતા જાય છે તેમ તેમ મેડિકલ સાયન્સ પણ આગળ વધતું જાય છે. સાધનો પણ નવા નવા નીકળતા જાય છે. અત્યાર સુધી એબ્ડોમિનલ પ્રોબવાળા એક જ સોનોગ્રાફી ઉપકરણથી ચાલતું, હવે ડૉક્ટરે સાચી જ રજૂઆત કરી કે આ જુનું થયું. હવે તો ડબલ પ્રોબવાળું લાવો. લાવ્યા તો એના રૂપિયા સાડા પાંચ લાખ થયા! આદિવાસી થયા તો શું થયું? એમને માટેની સેવાઓને બહેતર અને બને તેટલી અદ્યતન કરતા રહેવું જોઇએ. એને માટે દૃવ્ય દેનારા ક્ષિતિજ પર આપોઆપ કળાશે. ક્યાંકથી જાણીને કે આવું વાંચીને શું એમનામાં રહેલો ‘પીડ પરાઇ’ જાણવા વાળો વૈષ્ણવજન નહિં જાગે? ડોક્ટર બંસીભાઇને શ્રધ્ધા છે કે જાગશે જ. આ વાંચીને કોઇક જાગશે.

હૃદયરોગનું પ્રમાણ કેટલું બધું વધ્યું છે ? અત્યારે આઇ.સી યુ.માં માત્ર છ જ બેડ છે. જરૂરત તો સેન્ટ્રલ મોનિટરિંગ સિસ્ટમની છે. અને તે માટે પાંચેક લાખ તો જોઇએ જ .

એક અત્યંત નોંધપાત્ર હકીકત એ છે કે પેશાબના રોગોનું પ્રમાણ જોતાં જરૂર તો એને માટેના વિભાગની પણ ખરી. એને માટે સિસ્ટોસ્કોપ કે ટી.યુ.આર.પી સેટ,આઇ.આઇ.ટી.વી સેટ, C ARM. વગેરે લેવા ઘટે જેને માટે દસ્થી બાર લાખ રૂપિયા કોઇ દાતા આપે તો કામ બની જાય.

ભારે સંકડાશ વચ્ચે અહિં જનરલ સર્જન ડૉ.અમરદીપ ભાટીયા, ડૉ મુકેશ કાબરા, ડો.શિલ્પા કાબરા. ડૉ. વિપુલ પટેલ અને ડૉ હિરેન નિનામા, ડૉ પલક ગાંધી કામ કરી રહ્યા છે. પણ છ ડૉક્ટરો વચ્ચે રહેવા માટે ક્વાર્ટર્સ માત્ર પાંચ જ છે અને હજુ એકની જરૂર છે, તેને માટે સાત લાખ તો જોઇએ જ. આ બધી સુવિધાઓ આ આટલો મોટો દર્દી સમુદાય ધરાવતી આ રજિસ્ટર્ડ ચેરિટેબલ ટ્રસ્ટની હૉસ્પિટલમાં એટલા માટે અનિવાર્ય છે કે આ આખા આદિવાસી અને ગરીબી રેખા નીચેના પટ્ટામાં આજ સુધીમાં મોતિયાના ઓપરેશનો તદ્દન મફત અને સ્ત્રીરોગના તથા સર્જીકલ વિભાગને લગતાં ઓપરેશનો તદ્દન રાહત દરે કરી આપવાનું પૂણ્યકાર્ય કરનાર આ એક માત્ર હોસ્પિટલ છે.એટલે તો સરકારે એને મળતા દાનોને આવકવેરાની કલમ 80(જી) ઉપરાંતમાં હવે તો કલમ 35(એ) (સી) અન્વયે પણ કરમુક્તિ આપી છે. અને સરકારે આંખ વિભાગની ઉત્તમ કામગીરી બદલ સંસ્થાને ઍવૉર્ડ પણ આપ્યો છે.

નેમ તો એવી છે કે આંખ સિવાયના જે કોઇ ઓપરેશનો રાહત દરે પણ બહુ મોટી સંખ્યામાં કરવામાં આવે છે તેમાં હજુ પણ વધુ રાહત આપવી યા બને ત્યાં સુધી સાવ નિઃશુલ્ક ધોરણે એ કામ કરવું. એ માટે ‘પૂઅર પેશન્ટ્સ રીલિફ ફંડ’/ Poor Patients' Relief Fund પણ ઉભું કરવામાં આવ્યું છે જેમાં માણસ નાની-મોટી ગમે તે રકમનો ફાળો આપી શકે. આ ચોક્કસ ભંડોળમાંથી વર્ષે પંદરથી વીસ લાખ રૂપિયા એ મફત અથવા રાહત દરે સારવારનો હેતુ પાર પાડવા માટે જરૂરી છે.

હૉસ્પિટલમાં છઠ્ઠો એવો દાંત વિભાગનો ગયા વર્ષે પ્રારંભ તો કરવામાં આવ્યો પણ હજુ વિસ્તારમાં દંત રોગોનું પ્રમાણ અને તીવ્રતા જોતા એને સુસજ્જ કરવો રહ્યો. એ માટે કમ સે કમ ચારથી પાચ લાખની આવશ્યકતા ખરી.

ગત વર્ષે જે માવઠું થયું તે આ પ્રદેશ માટે ભારે અનર્થકારી હતું, પડ્યા ઉપર પાટુ જેવું થયું. શરૂઆતમાં સારા વરસાદે બહુ ઉંચી આશા બંધાવી હતી તે લાભપાંચમથી શરુ કરીને પૂરા એક અઠવાડિયા સુધી ચાલેલા માવઠાએ નેસ્તનાબૂદ કરી નાખી. થોડી ઘણી ખેતી કરનારો કે ખેતમજૂરી કૂટી ખાનારો વર્ગ બરબાદ થઇ ગયો. સારવારના થોડાઘણા પૈસા ખર્ચવાની પણ એમની હેસિયત ના રહી. પરિણામે એ બધો બોજ આ હોસ્પિટલ પર પડ્યો. એ વખતે પૂઅર પેશન્ટ્સ રીલિફ ફંડ પર જ એનું ભારણ આવ્યું. હવે ફરી એનું લેવલ ઉંચું લાવવું જ રહ્યું. કારણ કે અહિં આ ઉપરાંત સ્ત્રી રોગ, સર્જીકલ, મેડિકલ, નવજાત શીશુ, અને બાળરોગ, હાર્ટ અને મેડિકલ વિભાગમાં તદ્દન રાહત દરે સારવાર પુરી પાડવામાં આવે છે, જેના હજારો લાભાર્થીઓ હોય છે. આખુંય વર્ષ હોસ્પિટલનું પરિસર ગરીબ દર્દીઓથી ઉભરાતું રહે છે.

જનસેવા એ જ પ્રભુસેવાના મંત્રને અનુસરીને ચલાવવામાં આવતી રજીસ્ટર્ડ ટ્રસ્ટની આ હૉસ્પિટલ દાતાઓના દાન ઉપર જ નિર્ભર રહેતી હોય તે સ્વાભાવિક છે. તેથી તેના હિસાબોનું નિયમિત ઑડિટ પણ થાય છે. અને તેને અપાતા દાનોને આવકવેરાની કલમ 35 એ.સી. તથા 80 જી અન્વયે કરમુક્તિનો લાભ પણ પ્રાપ્ત છે.વિદેશથી દાન મેળવવાનું એફ. સી. આર.એ નું સર્ટિફિકેટ પણ મળેલું છે.

આ સંસ્થા અંગેની સીડી. બે ભાષામાં બનાવાયેલી છે, જે આપ મંગાવી શકો છો.

પણ આ સંસ્થા છેવાડાના વિસ્તારમાં આવેલી હોવાથી હજુ સમાજના મોટા ભાગના દાતાઓનું લક્ષ આ સસ્થા તરફ દોરાયું નથી. પરંતુ હજુ આ સંસ્થાને મફત ઓપરેશનો અને રાહતદરની સારવાર ગરીબો સુધી પહોંચાડવાને માટે વાર્ષિક 15 થી 20 લાખની જરૂર રહે છે. વળી નવો ઓર્થોપેડિક વિભાગ શરુ કરવા તથા અન્ય ચાલુ વિભાગોને વધુ સુસજ્જ અને સક્ષમ બનાવવાને માટે પણ અંદાજીત બે કરોડ રૂપિયાની આવશ્યકતા છે.

સંસ્થાની પ્રવૃત્તિઓ રૂબરૂ નિહાળવાને માટે રૂબરૂ પધારવાનું નિમંત્રણ છે. અને તે અનુકુળ ના હોય તો મુંબઇના દાતા શ્રીમતી હંસાબહેન બાલકૃષ્ણભાઇ મહેતાના દાનથી બાવીસ મિનિટની વિડીઓ ડૉક્યુમેન્ટ્રી પણ ગુજરાતી –અંગ્રેજી એમ બન્ને ભાષામાં બનાવવામાં આવી છે. રસ ધરાવનારા દાતા સંસ્થાનો સંપર્ક કર્યેથી તે મોકલી આપતાં અમને આનંદ થશે.

ડો. બંસીભાઈ પટેલ

દાનની રકમનો ચેક શ્રી જલારામ આરોગ્ય સેવા ટ્રસ્ટના નામનો બનાવવો જરૂરી છે.

વધુ પૂછપરછ અને જાણકારી માટે ડૉ બંસીભાઇ પટેલ,પ્રમુખ તથા સંચાલકનો સંપર્ક કરવા વિનંતી.

આ વિરાટ ભારતના તો બરાબર પણ ગુજરાતના મોટા ભાગના લોકોથી અજાણ્યા એવા આ અંધારમૂલકમાં કંગાળ આદિવાસી-ડામોર વંચિતોના એક બહુ મોટા સમુદાયની આવી અનન્ય અને અદ્યતન, છતાં લગભગ મફત અથવા રાહત દરે એવી આરોગ્યસેવા કરતા આ શ્રી જલારામ આરોગ્ય સેવા ટ્રસ્ટનું સરનામું છે;

ઉંડવા રોડ, મેઘરજ( જિલ્લો સાબરકાંઠા)-383 350, / ફોન-(ઑફીસ)02773-244345, (ઘર)244877 અને 244878 અને મોબાઇલ ના.+91 94263 88670 અને +91 99133 68267.

તેમની વેબસાઇટ છે www.shreejalaramarogyasevatrust.com

અને ઈમેલ છે- shreejalaramhospital@yahoo.com

બેંક એકાઉન્ટ- સ્ટેટ બેન્ક ઓફ ઇન્ડીયા, મેઘરજ બ્રાન્ચ-(બેંકનો I F S Code-SBIN-OO11000 )

કલમ 35(એ)(સી)કરમુક્તિ માટે-No – 30785 149830

વિદેશથી દાન મેળવવાની મંજુરી પણ મળી ગઇ છે. તે માટેનો શ્રી જલારામ આરોગ્ય સેવા ટ્રસ્ટનો એકાઉન્ટ-Dena Bank , Meghraj Branch, Ac No- 028010006171- બેંકનો IFS Code-BKDNO 130280

કલમ 80(જી) કરમુક્તિ માટે-No- 30437380946

મુંબઇ સંપર્ક-શ્રી પ્રફુલ્લભાઇ વોરા, 111-એ. પહેલો માળ,કરીમજી બિલ્ડિંગ,મુંબઇ યુનિવર્સીટી સામે,એમ.જી. રોડ, ફોર્ટ, મુંબઇ- 400023/ ફોન- 022-22670518/ +91 98191 87400

(છેલ્લી તસવીર સિવાયની તમામ તસવીરો: બીરેન કોઠારી, સી.ડી. લેબલ ડીઝાઈન: ફરીદ શેખ)

ખારી હવા

2012-02-02T18:01:00.000+05:30

પત્નીને થયું કે આગળ કશીક વાત થાય તે સારું. પણ એનું ધ્યાન માત્ર જમી લેવામાં હતું. વાડકી તરફ માત્ર આંગળી ચીંધીને એણે દાળ માંગી. પત્નીને એ ગમ્યું. ‘કેવી થઈ છે? ’ એણે પૂછ્યું. જવાબમાં બે-ચાર કોળિયા ઉતાર્યાં પછી એ બોલ્યો કે, ‘ સારી. ’

માત્ર આંગળી ચીંધીને એણે દાળ માંગી.

ફરીવાર એ ચૂપ થઈ ગઈ. હવે એ પૂછવું હતું કે ભૈ' સાબ, તમારી આ નાઈટ-ડ્યુટી ક્યારે બંધ થશે? પણ “થશે થવી હશે ત્યારે એ તો.”... અથવા તો “કંપની નવા માણસની ભરતી કરે ત્યારે થાય ને ?” એવા એક પળમાં મોંમાંથી નીકળીને ઉચ્છવાસની માફક ઉડી જાય એવા જવાબ સાંભળવાની એની ઈચ્છા નહોતી. એટલે ગુપચુપ એ પતિને જમતો જોઈ રહી. જમીને જલદી ઊંઘી જવાની ઉતાવળમાં એ ઝડપથી કોળિયા ભર્યે જતો હતો. જમી લીધા પછી પહેલી તરાપ પલંગમાં પડેલા અકબંધ તાજાં છાપાં ઉપર હતી, જેના પાનાં ઉપર નજરનું રૉલર ફેરવી લીધા પછી આંખ ઘેરાય અને પોપચાં આગળ વાંચવાનો ઇન્કાર કરી તે પછી કોઇ લગનપ્રસંગ પતાવ્યા પછી ઘારણ વળી ગયું હોય એવી પાંચ-છ કલાક ઊંઘ ખેંચી કાઢવાનો રોજનો ક્રમ સાચવી લેવાની ઉતાવળમાં એ હતો. આટલા લાંબા સમય સુધી એના સૂઈ રહેવાને કારણે એ ક્યાંક દૂર મુસાફરીએ નીકળી ગયો હોય અને ઘરમાં પોતે તદ્દન એકલી પડી ગઈ હોય એમ એ અનુભવતી. એ પછીની ક્ષણો ઘડિયાળના કલાક કાંટાની માફક અત્યંત ધીરે ધીરે પસાર થતી. એ સ્વેટર લઈને બેસતી અને પતિ સાથે જમવાના અને એના સૂઈ જવાના ગાળા દરમ્યાન જ વાતચીત થઈ હોય તેના કેટલાક શબ્દો પરથી મનોમન કાલ્પનિક વાતનો દોર આગળ ચલાવતી. જેમ કે, મારા આમ બોલ્યા પછી જો એ છાપું વાંચીને સૂઈ જવાની ઉતાવળમાં ન પડ્યા હોત તો પોતે આમ જવાબ આપત. તે પછી એનો જવાબ તો આમ જ હોય ને ? પછી મારા ફલાણા વાક્ય પર એય એ હસત, ચોક્કસ હસત. પણ થોડું થોડું-ખડખડાટ નહિં. આ ગામમાં બદલી થઈને આવ્યા પહેલાનું જે ગામ હતું – પાટણ – ત્યાં ભરપૂર પડોશ વચ્ચે એ અમુક જાતનાં વાક્યો પર ખૂબ હસતા. ખૂબ સરસ શહેર હતું એ. દરિયા કિનારાના આ ભેજ અને ખારી હવાવાળા સ્થળ કરતાં તો ક્યાંય સારું !

'હજાર વાર કહ્યું તોય...'

થોડી વાર પહેલાં આવીને એણે પગમાંથી મોજાં કાઢેલાં તે અને શર્ટ બદલાવેલું તે. બન્ને આરામખુરશીમાં ગોટમોટ પડ્યાં હતાં. એ તરફ એ ઘડીભર જોઈ રહી. ‘હજાર વાર કહ્યું તોય તમે તમારી ચીજોને ઠેકાણે રાખતા શીખ્યાં નહીં.’ એ વાક્યથી જામી ગયેલા મૌનને તોડવું જોઈએ એમ એને લાગ્યું. પણ કદાચ ઝગડો જામી જાય તો ? એટલે એવા કોઇ ઠપકા કરતા કંઈક હળવાશથી, લાડ કરાવતી હોય એમ એ બોલી: “તમે તો આવા ને આવા રહ્યા, મારા સાહેબ!”. પછી એના જવાબમાં કંઈક લાંબું વાક્ય એની પાસેથી સાંભળવાની અપેક્ષાએ એની સામે જોઈ રહી. પણ એ તો ‘હં ?’ થાળીમાંથી જરા મોં ઊંચું કરીને એટલું જ બોલ્યો.

પણ પછી પત્નીનો મીઠો ટોણો બરાબર સમજી લઈને એણે કહ્યું, ‘મૂકી દઈએ છીએ ભઈ હવે, છાનીમાની ખાવા તો દે !’ . વળી બે-ચાર કોળિયા ગળા હેઠળ ઉતારીને એ બોલ્યો – “એક તો આ નાઈટ-ડ્યુટી, ઉજાગરા, ઓવરટાઈમ અને ઉપરથી તારી આ કચકચ !’

“હું ક્યાં કોઇ કચકચ કરું છું ?” એણે નરમ અવાજે પૂછ્યું:”ખાલી વાત ના કરું?”

”ખાલી વાત એટલે ?”

આ સવાલનો જવાબ સ્ત્રી પાસે નહોતો. “ખાલી વાત” એટલે શું?

પલંગમાં આડા પાડીને એણે
છાપું હાથમાં લીધું.

જમીને એ ઊભો થઈ ગયો અને ટીવી પરથી સૂડી-સોપારી લઈ ભૂકો કરીને ખાતાવેંત પલંગમાં આડા પડીને એણે છાપું હાથમાં લીધું. એ જરા નારાજ થઈને વાસણો એકઠાં કરવા માંડી. મોટા ઓરડાની હવામાં છાપાંનો ફડફડાટ, બંગડીનો ખણખણાટ અને વાસણોનો ખડખડાટ સંભળાઈ રહ્યો. પતિએ ઘડીક પહેલાં ઉચ્ચારેલું વાક્ય હજુ હવામાંથી વિલીન ન થયુ હોય એમ ફરીફરીને એ વાક્ય એના મનમાં ભણકારાઈ રહ્યું. નાઈટડ્યુટી માટે પોતે જવાબદાર છે ? અને કચકચ એટલે ? ખાલી વાત એટલે શું? કેમ કરીને સમજાવવું ?પાટણમાં એણે એકવાર બાજુવાળા લલિતાબેનને કહ્યું હતું કે અમારા એમને મારાથી કશુંય કહેવાય નહીં. કંઈક કહીએ એટલે મિજાજ ફરી જાય. આ વાક્ય બોલતાં બોલતાં લલિતાબહેનને શા માટે તૃપ્તિનો અનુભવ થયો હશે એ એને સમજાયું નહીં. ખરેખર જો મિજાજ જાય વાતવાતમાં, અને વાતચીતનો પ્રવાહ બંધ થઈ જાય તો પછી એકલતાની કેવી ભીંસ અનુભવાય ? પાટણમાં તો ઠીક કે ભરચક્ક પડોશ હતો, પણ અહીનાં દરિયા-કિનારાથી માત્ર બે જ માઈલ છેટેના ગામમાં ખારીખારી ગંધ અને બારીઓ પછાડપછાડ કરતા પવનમાં ખરે બપોરે એ નસકોરાં બોલવતાં સૂઈ ગયા હોય ત્યારે એને અફાટ સમુદ્રમાં એકલી પડી ગઈ હોય એટલું ભયંકર લાગતું. ચોપડીઓ અને છાપાં હતાં, પણ એમને વતાવવા પડતાં હતાં. એ સામેથી બોલાવતાં નહોતાં.

એકાએક છાપાનો જોરથી ફડફડાટ થયો. જોયું તો પલંગમાં એ અર્ધો બેઠો થઈ ગયો હતો. ‘જોયું ?’ એ બોલ્યો. વાસણોનો ખડકલો એક તરફ હડસેલીને, સાલ્લા વડે હાથ લૂછતી લૂછતી એ નજીક આવી. છાપાના અંદરના પાને એક ખૂણામાં છપાયેલા ખબર ધ્યાનથી જોયા.

'જો , જો. આ ખબર તો જો.'

એ ફરી બોલ્યો – ‘જો, જો, આ ખબર તો જો.’

એના ચહેરા પર ઉત્સુકતા છવાઈ ગઈ એ બોલી –

‘ક્યાંના..... ભાવનગરના ખબર છે ?’

બોલ્યા પછી એને નવાઈ લાગી કે પિયરનું નામ આટલું જલદી શી રીતે જીભે ચડી ગયું ?

‘નહિં નહિં’ ખબર પર આંગળી પછાડીને એ બોલ્યો – ‘પાટણના જ છે. આપણા પરામાં હતા તે પેલા દલસુખભાઈ.....’

એક પળમાં જાણે કે એ પાટણની દુનિયામાં આવી પડી.પણ ત્યાં તો વળી દલસુખભાઇ નામનું કોણ હતું?

પલંગની ઈસ પર એ બેસી ગઈ અને કોરા હાથે છાપાનો છેડો પકડીને બોલી : ‘દલસુખભાઈ ?’ પાટણમાં એવું વળી કોણ હતું ?’

‘ઉભી રહે, કહું છું’ એણે ફરી બરાબર ખબર પર નજર ફેરવી અને પલાંઠી વાળીને બરાબર બેઠો – ‘એમને ત્યાં ચોરી થઈ હતી. બે લાખ ગયા હતા. હું તને નહોતો કહેતો ?’

ચેઈનનું પેન્ડન્ટ હાથમાં રમાડતી રમાડતી એ યાદ કરવા માંડી: ‘દલસુખભાઈ ? મને કેમ યાદ નથી આવતું?’ પછી કપાળે કરચલીઓ પાડીને બોલી: ‘પેલા નંદસ્મૃતિવાળા ? ફળીયામાં ગાય બાંધતા એ ?;

‘ભારે ભૂલકણી, એ તો મહાસુખભાઇ. ’ એ એની સામે જોઈને જરી ઉંચા સ્વરે બોલ્યો: ‘ આ તો દલસુખભાઇ ,,પેલા...પેલા... નહીં પેલાં જાડા કાચના ચશ્માવાળા....’

‘ એ તો પ્રાણભાઇ, ડાંડલીએ દોરી બાંધીને ફરતા એ. જેને એકવાર એના દિકરાએ મારેલ..’

હજુ બરાબર સ્પષ્ટ થતું નહોતું-
દિલીપભાઈ કે દલસુખભાઈ?'

‘અરે એ તો રતાંધળો હતો, એ નહિં. શું તું ય તે ? આ તો દલસુખ બાટલી કાચના ચશ્માવાળા. એ શેનો ડાંડલીએ દોરી બાંધે ? એ તો ગરીબોને ચશ્માની ફ્રેમું મફત આપતો, આપણા પાડોશમાં પેલી ચંપાડોશીને મોતીયોય મફત ઉતરાવી આપેલો...તને હજીય યાદ નથી આવતું ?’ એના અવાજમાં થોડો તપારો ભળ્યો. પત્નિને એકાએક ભરચક પાડોશ યાદ આવી ગયો. બપોરે ઓટલે બેસતાં બૈરાઓના ટોળામાં જઈને જાણે કે આ બેસી ગઈ.

એમાં ઉલ્લેખાતાં પુરુષોનાં નામોને યાદ કરવા માંડી – પેલા માસ્તર હતા તે ?

‘અરેરે ...! ગજબ કહેવાય તારી યાદશક્તિ ! અરે, ‘જીવનવીલા’માં ઉપલે માળે રહેતા. આપણે ઘેર પણ એક-બે વાર આવી ગયેલા. જો ને તું એકવાર ગરબા ગાવા જતી હતી ને....’

‘જાવ જાવ હવે, કોઈને કહેતા નહીં, ‘જીવનવીલા’માં તો જીલુભાઇ રહેતા. એમનાં વાઈફ પ્રજ્ઞાબેન તો મારા બેનપણી. બાકી હા....હા...’ અચાનક યાદ આવ્યું હોય એમ એ જલદી બોલી ઊઠી – ‘ઓળખ્યા ઓળખ્યા...પેલા....’ પણ ખરેખર હજુ બરાબર સ્પષ્ટ થતું નહોતું –દિલીપભાઈ કે દલસુખભાઈ ? એકવાર ગરબા ગાવા જવા માટે ઝડપથી દાદર ઉતરતી હતી ત્યારે પતિએ બૂમ પાડીને રોકીને એમને માટે ચા મુકાવરાવી હતી. પણ પણ... એ ચશ્માંવાળા ક્યાં હતાં ? અને વળી એ પાટણમાં ક્યાં રહેતા હતા ? એ તો એમની ઓફિસમાં ઈન્સ્પેક્શન માટે અમદાવાદથી......?

‘બોલો’ એ બોલ્યો: ‘પડોશીને ભરોસે ઘર સોંપીને જવામાં અત્યારે કેટલું જોખમ છે ? આમાં લખ્યું છે કે ચોર તિજોરી સાફ કરી ગયાના ખબર પડતાંવેંત દલસુખભાઈને ફીટ આવી ગઈ’

‘હાય.... હાય...’ એ બોલી – ‘આજ કાલ કોઈનોય ભરોસો કરવા જેવું નથી.’ એ ખરા દિલથી ઈચ્છવા માંડી કે વાતનો દોર હજુ લાંબો ચાલે, એટલો લાંબો ચાલે કે ત્યાં સુધીમાં પોતે ખરેખર દલસુખભાઈને બરાબર ઓળખી કાઢે. આજે પોતે ઊંઘે જ નહિં અને દલસુખભાઈ વિશે, રેઢાં ઘરો વિશે, પડોશીઓ વિશે, ભરોસો મુકવા વિષે, દરદાગીના વિશે અને કંઈને કંઈ નુકસાન વિષે વાતો કરે. ‘એકવાર અમારા છોટુકાકાને ત્યાં પણ....’ થી શરુ કરીને પોતે પણ આંગળીઓ વચ્ચે ચેઈન રમાડતાં રમાડતાં, આંખો પટપટાવતી વાતો કરે.

‘એમ કર,’ છાપાના એ સમાચારવાળો ભાગ ઉપર આવે એ રીતે ઘડી વાળતો એ બોલ્યો – ‘તું જરા એક કપ ફર્સ્ટકલાસ ચા બનાવ. બાકી આ દલસુખભાઈ તો હું કહું છું તે જ. આપણે ઘેર પણ એકવાર...’

કોઈ ગીત ગણગણતી એ રસોડામાં ગઈ. અને દલસુખભાઈ નામની કોઈ પુરુષાકૃતિને મનમાંથી ખોળી કાઢવાનો પ્રયત્ન કરવા માંડી. એક વાર એક માણસ ચશ્માંવાળો આવ્યો હતો ખરો, અને ખાસ મસાલાવાળી ચા પણ પાઈ હતી. એ જ આ દલસુખભાઈ ? ભારે કહેવાય ! સાંજે જ્યારે એ વધારાની પાર્ટટાઈમ નોકરીએ ગયો હશે ત્યારે આ વાત પોતે કામવાળી બાઈને અધિકારપૂર્વક કરી શકશે. ને રેઢાં ઘરો, બાળક કે પડોશી પર રાખવાના ભરોસા બાબત કશુંક બોલી પણ શકશે. એ દૃષ્ટિએ દરિયાકિનારાનું આ ગામ કંઈ ખોટું નહિ. એમ તો માણસો પણ વિશ્વાસ મૂકવાલાયક. પડોશી ભલે કોઈ નહીં, પણ જરા આગળ જઈએ તો વસ્તી પણ ખરી. ચા બનાવતાં બનાવતાં કેટલીક વાતો, કેટલીક મજાકો, ને ‘સવારે કેમ ચિડાઈ ગયા હતા મારા પર ?’ જેવા હળવા ઠપકા એ યાદ કરવા માંડી, જેથી ચા પીતાં પીતાં કશીક વાતો દલસુખભાઈની વાતમાંથી ઊખળે ત્યારે એમાં એને જોડી દઈ શકાય. અને અજગર જેવી જણાતી ક્ષણોને સળવળતી કરી શકાય. વાત લંબાવી પણ શકાય.

દરિયા તરફથી આવતા પવનને લીધે બારીઓ
ઉઘાડબંધ થયા કરતી હતી.

ચા ભરેલ કપરકાબી હાથમાં લઈને એ બહાર આવી. દરિયા તરફથી આવતા પવનને લીધે બારીઓ ઉઘાડબંધ થયા કરતી હતી.ટેબલ પર કપરકાબી મૂકીને એણે જોરથી બારીઓ બંધ કરી અને ખુરશી પર આવીને બેઠી.

પલંગમાં તકિયાને અકેલીને એ બેઠો હતો અને બાજુમાં ઘડી વાળેલું છાપું પડ્યું હતું.

એ જરા મલકીને બોલી – ‘તમે પણ દહાડે દહાડે ચાના શોખીન થતા જાવ છો બાકી. નહીંતર અત્યારે તમારે ઉંઘવાના ટાઇમે કોઈ દિવસ....’

‘હં ?’ એણે જરા બેધ્યાનપણે કહ્યું – ‘એવું કંઈ નહીં પણ...’

‘દલસુખભાઈ....?’ એ બોલી એને થયું કે વાત ફરી વાર સાંધવી જોઈએ.

‘ આ દલસુખભાઈ કોક બીજા હોં ?’ એણે એકાએક પત્ની સામે જોઈને કહ્યું – આપણે ઘેર જે ભાઈ આવેલા તેણે ડાયરીમાં પોતાનું નામ – સરનામું આપેલું, એ મેં હમણાં –જોયું. એનું નામ તો દલપતભાઈ. અને એ છાપામાં લખ્યું છે એમ ‘જીવનવીલા’માં નહીં, પણ મલય સોસાયટીમાં રહે છે. આ દલસુખભાઈ કોઈક બીજા જ....’ એટલું બોલીને એ ચૂપ થઈ ગયો.

થોડી ક્ષણો એમ ને એમ પસાર થઈ ગઈ.

મૂંગા મૂંગા એમણે ચા પીધી.

એ બોલવા ગઈ – ‘ત્યારે આ કોઈક દલસુખભાઈને ત્યાં...’

‘હશે કોઈક. આપણે ક્યાં ઓળખીએ છીએ ?.’ એ બોલ્યો – ‘ચા બનાવી નાંખી તેં?’ લાવ ત્યારે પી નાખીએ. ઓછી આપજે સાવ. પછી બરાબર ઊંઘ નહીં આવે.

મૂંગા મૂંગા એમણે ચા પીધી. માત્ર સબડકાનો અવાજ વાતાવરણમાં પ્રસરી રહ્યો.

ફરી કંઈક વાત શરૂ થવી જોઈએ એમ એ અનુભવવા માંડી. પણ અચાનક એ બોલ્યો – ‘તેં આ બારી બંધ કાં કરી ? ખોલી નાખ, ખોલી નાખ, ગરમી થાય છે. પછી ઊંઘ નહીં આવે.’

એ પડખું ફરીને સૂઈ ગયો. એ ઊભી થઈ.બારીઓ ખોલી નાખી અને દરિયાની ખારી ખારી હવા જોરથી અંદર ધસી આવી. ફરી કંટાળો...ફરી સુસ્તી...ફરી.......

(નોંધ:તમામ તસવીરો પ્રતિકાત્મક છે અને નેટ પરથી લીધેલી છે. જે તે તસવીર પર ક્લિક કરવાથી તેની યૂ.આર.એલ. પર જઈ શકાશે.)

ઉંધો ચહેરો

2012-01-22T01:39:00.000+05:30

કાચના ટેબલટોપ ઉપર પ્રતિબિંબ ઊપસ્યું. એક ઊંધો ચહેરો દેખાયો.

મેં ઊંચે જોયું અને કહ્યું : “આવો.”

એણે સ્મિત કર્યું અને અંદર આવ્યો. ચીંધેલી ખુરશીમાં ગોઠવાયો અને પછી તદ્દન સ્વાભાવિક ઢબે એણે પોતાનો પરિચય આપ્યો, અને વાંચવા માટે કાગળ ધરી રાખ્યો.

એણે ઉચ્ચારેલાં લાંબા પરિચયાત્મક વાક્યો સાથે મારે કશો જ સંબંધ ન હોય એમ અજાણી નજરે મેં એની સામે કેટલીક વાર જોયા કર્યું; કારણ કે હું પ્રેમ પાટિલના વિચારોમાં ગળાડૂબ હતો. મારી અને એની વચ્ચે કેટલીય ક્ષણો સુધી કશું શબ્દસંધાન ન થયું તેથી એ અકળાયો હોય કે ગમે તેમ, કે પછી એની પદ્ધતિ જ હોય, એણે તરત જ પોતાનું વિઝિટિંગ કાર્ડ આપ્યું. મેં તેના પર નજરનો ઘસરકો ફેરવી પેપર-વેઇટ નીચે મૂકી દીધું , કહ્યું: “બોલો.”

એણે તરત પોતાનું વિઝીટીંગ કાર્ડ આપ્યું.

આ એક શબ્દને કારણે ચેમ્બરના વાતાવરણમાં ચેતન આવ્યું હોય એમ જણાયું. એની મરતી જતી ક્ષણોને મેં જીવતદાન આપ્યું. એ જરા આભારવશ થયો હોય એવું મેં એના ધરી રાખેલા ચહેરા ઉપર વાંચ્યું. હવે પ્રવૃત્ત થવું જોઈએ એમ એને સમજાયું કે તરત જ સાથે લાવેલ નાનકડી એટેચી ઉઘાડીને એમાંથી એને જોઈતી કશીક સામગ્રી ખોળવા લાગ્યો. એમાં એક-બે ક્ષણો વીતી ગઈ અને એના પ્રત્યેની મારી ઉદાસીનતા એકદમ ટોચ ઉપર પહોંચી ગઈ. ફરી ધોધની જેમ ફૂટી પડતા પ્રેમ પાટિલના વિચારોમાં હું ઊંડો ઊતરી ગયો. થોડી જ વાર પહેલાં અરુણનો કર્કશ ફોન આવ્યો હતો કે પ્રેમ પાટિલને ફલાણી-ફલાણી હૉસ્પિટલમાં દાખલ કરવામાં આવ્યો છે અને હવે કદાચ એમના જીવનના છેલ્લા શ્વાસ ગણાય છે. બનવાજોગ છે કે આજ રાતના ટી વી સમાચારમાં આપણે એ મહાન સંગીતકારના અવસાનના સમાચાર પણ....

ટેલિફોનનો અવાજ અપાર્થિવ હોવા ઉપરાંત ક્યારેક અમાનુષી પણ બની જાય છે તેમ તે ક્ષણે મને બરાબર સમજાયું હતું. પછી સામેથી ફોન મુકાઈ ગયો હતો અને ત્યાં તો દિલ્હીથી કોલ આવ્યો હતો. હું તરત જ એમાંથી આવતો મેસેજ ટપકાવવા માંડ્યો હતો. મેસેજ ટપકાવાઈ ગયો અને હું જેવો મુક્ત થયો કે તરત જ પ્રેમ પાટિલની ગાયેલી એક ચીજ મનના એક ખૂણામાં બળજબરીથી વાગવા માંડી; અને એકસામટાં અનેક કાળાં વાદળોના ઘટાટોપની જેમ મનમાં વેદના ગોરંભાઈ ગઈ, અને મનમાં તરફડાટ શરૂ થઈ ગયો – અહીંથી નાસી છૂટીને હૉસ્પિટલમાં પહોંચી જવા માટેનો તરફડાટ.

“જુઓ સાહેબ!,” ઊંધુ મોં બોલ્યું. મેં ઝબકીને ઊંચે જોયું અને
સાંભળ્યું : “આપણે આવા મલ્ટીપર્પઝ વાલ્વ બનાવીએ છીએ. જો કે પિક્ચર્સ ઉપરથી આપને લાગશે કે બીજી કંપનીના વાલ્વ જેવા જ આ વાલ્વ છે. હકીકતમાં આપણા વાલ્વની એ ખૂબી છે કે.........”

"હકીકતમાં આપણા વાલ્વની ખૂબી એ છે કે.. "

વાલ્વની કશીક ખૂબીઓ એ સમજાવવા માંડ્યો. એ એટલી તન્મયતાપૂર્વક બોલતો હતો કે મારે એમાં ખેંચાવું જ પડ્યું. ખરેખર એના વાલ્વની કેટલીક ખૂબીઓ પણ હતી. જેમ કે, પાણી ખેંચવાની સાથે એ વેક્યુમ પણ પેદા કરતા હતા. “ઇટ્સ અ નોવેલ આઇડિયા ઇન્ડીડ” મેં કહ્યું અને રસથી ચિત્રો જોવા માંડ્યો.

એકદમ એ ખુરશીમાંથી – આ વાક્યની રાહ જોઈને જ બેઠો હોય એમ – અર્ધો ઊભો થઈ ગયો અને ચિત્રો ઉપર આંગળી મૂકીને એની કેટલીક બારીકાઈ સમજાવવા માંડ્યો.

પણ આટલો રસ બતાવવા છતાં, કોણ જાણે શા માટે, એ માણસ બોલતાં બોલતાં અટકી ગયો : “આપને, સાહેબ, હું ડિસ્ટર્બ તો નથી કરતો ને ?”

“નહિ, નહિ.” મેં ચમકીને કહ્યું : “મેં તમને ક્યારે કહ્યું કે હું ડિસ્ટર્બ થાઉં છું ?”

“કોણ જાણે.” કશુંક ક્યાંકથી ગંધાતું હોય એવું મોં એણે કર્યું : “મને અચાનક જ એમ લાગ્યું.”

મેં ચહેરા ઉપર જરા નવાઈ બતાવી. સંતોષકારક જવાબ મળી ગયો હોય એમ, “તો તો ઠીક,” બોલીને એ ખુરશીમાં બરાબર બેઠો અને કહ્યું :“નહિતર આપણું તો એવું કે સામા માણસનો મૂડ હોય તો જ વાત કરીએ. નકામી સોનાની જાળ પાણીમાં શિદ નાખવી ? કેમ ? કેટલીક વાર.....”

“બરાબર.” મેં ઝડપથી કહ્યું. હું ખરેખર કંટાળતો હતો હવે. એનું વાક્ય પૂરું થાય તે પહેલાં જ અચાનક મારું ‘બરાબર’ આવી પડવાથી તે જરા ગૂંચવાયો અને અટક્યો.

પણ પછી વળતી જ પળે ઠેસ આવી ગઈ હોય એમ ખસિયાણું હસીને બોલ્યો : “ધંધામાં તો આપણો સિદ્ધાંત પહેલેથી જ એવો કે સામા માણસની રૂખ જોયા પછી જ આપણી વાત મૂકવી. નહિતર થાય શું કે આપણી વાત સાત સવળી હોય તોય અવળું પડી જાય. અને એથી ઊલટું સામેનો આસામી જો લહેરમાં હોય તો આપણી ગમ્મે એવી અવળી વાત.....”

“સવળી પડી જાય.” મેં ઝડપથી કહ્યું. હું અંદરથી ફરી ગભરાવા માંડ્યો હતો – જે કંઈ માંડ દાબી રાખ્યું હતું એનાથી.

“આપણે જલદી વાલ્વની વાત કરીએ.” મેં ફરીથી કહ્યું.

“પણ તમને અનુકૂળ હોય તો જ, હો. નહિંતર વળી ફરી વાર આવીશ .”

“અત્યારે મને અનુકૂળ છે. તમે તમારો.....”

“સોદો પ્રેમનો છે. તમને એમ ન થવું જોઈએ કે.....” – એકાએક મારો એની સાથેનો તંતુ તૂટી ગયો. હું અને તે જાણે સામસામા છેડે લટકી રહ્યા. પ્રેમ પાટિલની કોઈ ચીજ, કોઈ અત્યંત ગમેલી રચના બળપૂર્વક મનમાં ગુંજી રહી. અને એ સાથે જ હૉસ્પિટલની બહાર સમાચારની રાહ જોઈને ઊભેલા એના પ્રશંસકોના ટોળામાં હું અરુણની સાથે જાણે કે ઊભો રહી ગયો : બિલકુલ લોહી ઉડી ગયેલા, નિસ્તેજ અને થાકેલા ચહેરે. કોઈ સાથે કોઈ કશું બોલતું નહોતું. ગમગીન સાંજનો ભારેખમ સમય હતો અને આસપાસ આશંકાવાળી ઇન્તેજારીનું જામી ગયેલું વાતાવરણ હતું.

"મારા બીગ બૉસ આવવાના છે. છતાં પ્રયત્ન... "

અચાનક ફોનની ઘંટડી રણકી ઊઠી. અરુણ હતો : “પ્રેમ પાટિલને વેન્ટીલેટર પર રાખ્યા છે. ડૉકટરો કહે છે કે હજુ બે કલાક કાઢી નાખે તો કંઇક આશા બંધાય. તું આવે છે ને ?”

“મારા બિગ બોસ આવવાના છે, અરૂણ. છતાં પ્રયત્ન તો....” શું કહું ? હું બોલતાં બોલતાં એકદમ આર્દ્ર બની ગયો : “એમ થાય છે કે હમણાં જ ત્યાં પહોંચી જાઉ. પણ બિગ બોસ આવવાના છે અને એક પાર્ટી પણ મારી સામે બેઠેલી છે. છતાં સાડા છએ તો આવવાની ટ્રાય કરીશ જ.”

ફોન મૂકી દીધો કે તરત જ એણે પૂછ્યું : “કોનો ફોન હતો, સાહેબ ? કોઈ બીમાર છે ?”

“હા.”

“કોણ ?”

“પ્રેમ પાટિલ.” મેં કહ્યું : “ઓળખો ને ?”

એના ચહેરા ઉપર કરચલીઓ પડી. થોડી વાર સુધી ઝીણી આંખ કર્યા પછી એ બોલ્યો :

“પ્રેમભાઈ પાટિલ ? યાદ નથી આવતું......કોણ છે ?”

“દરદી છે.” મેં માંડ ઉત્તેજના દબાવી: “તમે તમારે વાલ્વની વાત કરો. ઈન્ટરેસ્ટિંગ છે.”

“મશ્કરી તો નથી કરતા ને સાહેબ ?” એ જરા ઝંખવાયો : “આપણે કંઇ એવું નથી કે આજે ને આજે જ વાત કરવી.”

“નહિ, નહિ.” મેં ઠાવકાઇથી – સ્વસ્થતાથી કહ્યું : “સાચું કહું છું. મને રસ પડે છે વાલ્વની વાતમાં. પડે જ ને ! આજે અગિયાર વરસથી આ ખુરશીમાં છું.”

“તો તો પછી સવાલ જ ક્યાં છે ?” એણે ઝડપથી કેટલોગમાં એક પાનું ખોલીને કહ્યું : “આ આઈટેમ જોઈ, સાહેબ ? તમે જે પેલી આઈટેમ જોઈ તેના કરતાં આની થિકનેસ વધારે છે અને એના ફંકશનમાં પણ ફેર પડી જાય. તમને હું પેલા કરતાં આની સલાહ વધારે આપું. મોઢે માંગીને ભાવ પાંચ ટકા વધારે લઈએ, પણ માલમાં અપીલ ન મળે, શું સમજ્યા ?”

પ્રેમ પાટિલની કટોકટીના બે કલાકમાંથી કેટલી મિનિટો ગઈ ? મેં આગંતુકના માથા ઉપર ઝળુંબતી ઘડિયાળ સામે જોયું. દસ જ મિનિટ! કદાચ એ દરમ્યાન ત્યાં હૉસ્પિટલમાં કશુંક બની ગયું હોય અથવા ન પણ બન્યું હોય. બધું જ યથાવત હોય. એ સફેદ ચાદરવાળો પલંગ, લોહીનો અને સેલાઇનનો એ બાટલો,વેન્ટીલેટર, પ્રેમ પાટિલનું એ શાંત, નિશ્ચલ, નિદ્રાધીન મોં ! જોનારને કેટલાંયે ગીતો ગાઈ ચૂકેલા બે હોઠની મક્કમ મોં-ફાડમાંથી એનું જાણીતું,મધુરું કોઈક ગીત અત્યારે પણ ફૂટતું લાગે, એ ગીત વહેતું વહેતું હોસ્પિટલની એ રૂમમાં, કોરીડોરમાં, પોર્ચમાં, બહાર, બધે જ ફરી વળે, અને એના ખબરની રાહ જોતા બહાર ઊભેલા સૌને એના સૂરના પૂરમાં ડુબાડી દે.... પછી કશા જ ખબર સાંભળવાપણું ન રહે, સાંભળવાનું માત્ર ગીત – ગીત જ.... અને ડૂબી જવાનું !

"સેલાઇનનો એ બાટલો , વેન્ટિલેટર.. "

સાવધ થઈને – માથું ધુણાવીને એના ગીતને છંટકોરી નાખવાનો મેં પ્રયત્ન કર્યો કે તરત જ એણે મને પૂછ્યું : “તબિયત તો સાહેબ, આપની જ બરાબર નથી લાગતી.”

“નહિ, બરાબર જ છે. તમે તમારે તમારી વાત ચાલુ રાખો.”

“બસ, વાત તો આટલી જ હતી. હવે આપને પૂછવાનું એટલું કે આપની કંપનીને આમાં રસ ખરો ? આપણે ગેરવાજબી માગણી ક્યારેય કોઈની આગળ કરતા નથી, પણ એટલું તો નક્કી કે કમસે કમ બે-ત્રણ લાખનો ઓર્ડર હોય તો જ અમને આમાં માર્જિન રહે.”

“વાલ્વ વિશે તમે મને જે વિગતથી સમજણ આપી તે મને તમારા લેટરપેડ ઉપર ટાઈપ કરાવીને આપી શકો ખરા ?”

આજ્ઞાંક્તિ વિદ્યાર્થીની જેમ માથું ધુણાવી એ બોલ્યો : “કેમ નહિ ? ટેકનિકલ ફિલ્ડમાં તો આપણું નામ છે. વળી, એમાં તો ભલભલાએ આપણને દાદ દેવી પડે, સાહેબ; એટલે તો આપણું આટલું સર્કલ છે. આ તો ઓળખાણનું દબાણ લાવવામાં આપણે માનતા નથી; નહિ તો આપ કહો તેની ચિઠ્ઠી લાવી દઉં. કોઈ પણની સાથે ગમે તે રીતે ક્યાંક તો આપણા છેડા અડતા જ હોય. આપ કહો છો તે પ્રેમભાઈ પાટિલનીય ચિઠ્ઠી આપણે ગમે તે રીતે લાવી શકીએ, શું ?”

હું ચમકી ગયો. મેં જોયું કે આ વાત ઉપર તદ્દન નિચોવાઈ જવાના ઝનૂનથી એ બોલતો હતો.

ફરી ફોનની ઘંટડી વાગી અને મેં રિસિવર ઉપાડ્યું : “પ્રેમ પાટિલની કંડીશન ક્રીટિકલ થતી જાય છે, પણ ડોકટરોએ આશા મૂકી નથી. બીજા એક દરદી માટે ફોરેનથી મંગાવેલાં ઇજેકશનો આવવાની તૈયારીમાં છે. કહે છે કે એ જો આવી જાય તો એમાંથી એકાદ પ્રેમ પાટિલને માટે એ લોકો આપશે. તો વળી કંઈક આશા વધુ... પણ તું હવે ત્યાં કેટલીક વાર ઓફિસમાં રોકાઈ રહીશ ? ગમે એમ કરીને નીકળી આવ ને ?”

મેં ફરીથી પેલાની ઉપર ઝળુંબી રહેલી ઘડિયાળ સામે જોયું. આ ચેમ્બરમાં એ એક ત્રીજી વ્યક્તિ જેવું લાગતું હતું – ત્રાહિત. મર્યા પછી સ્નાયુઓમાં આવે એવી અક્કડતા હું ખુરશીમાં બેઠા બેઠા અનુભવી રહ્યો. એ મારી સામે વિમાસણથી જોઈ રહ્યો.

થોડીવાર પહેલાં એની આંખોમાં દેખાતો ધંધાનો ઉન્માદ અત્યારે દેખાતો નહોતો.

એણે આશંકાથી પૂછ્યું : “બહુ માંદા છે એ ભાઈ ?”

મેં માત્ર આંખોથી જ હા પાડી.

”પણ એ ભાઇ છે કોણ, એની તો આપે વાત જ કરી નહિ.”

“આર્ટિસ્ટ છે.”

“આર્ટિસ્ટ ?”

“હા, કેમ ?”

“ફોટા બનાવે છે ?”

“ના.”

“તો ?”

“તમે એમ કરો.” મેં ઉબાઇને કહ્યું : “લેટરપેડ ઉપર તમે જે વાલ્વની વાત કરી, તેનો ટેકનિકલ ડેટા લખી આપો. આખું કેટલોગ આપવાની જરૂર નથી.”

“તમે વાત કાપો છો મારા સાહેબ !” એણે લુચ્ચું હસીને કહ્યું : “આપણે બધું જ સમજીએ છીએ, હો ! વીસ વરસથી આ ધંધામાં છું.”

“તમે સમજતા નથી કશું જ.” મેં જરા ખિજવાઈને કહ્યું : “મને પણ વાલ્વની વાત કરવામાં નશો આવે છે. અગિયાર વરસથી આ જગ્યાએ બેઠો છું.”

એ આશ્ચર્યથી મારી સામે જોઈ રહ્યો અને પછી બોલ્યો : “પણ સાહેબ, તો પછી તમે એ ભાઈની ચિંતા થોડી વાર ઈશ્વર પર છોડી દો. તો શું કે આપણે એક વાત નક્કી થઈ જાય.”

“સાચી વાત છે.” મારા મનમાં પ્રેમ પાટીલની બેડ ચિતરાઇ ગઇ. “ યેસ,એક વાત નક્કી થઈ જ જવી જોઈએ.” મેં કહ્યું. ફરી એના કેટલોગમાં માથું ખૂંપાવ્યું. ખરેખર વાલ્વની બહુ જ બારીક વિગતો આપી હતી. વર્ણન પ્રમાણે જો આ માણસ વાલ્વ બનાવતો હોય તો.... ખરેખર સારું કહેવાય. દીર્ઘદૃષ્ટિ વાપરી હતી એણે.

પણ અચાનક વિચારધારા લુપ્ત થઈ ગઈ, સમજ લુપ્ત થઈ ગઈ અને દૃષ્ટિ લુપ્ત થઈ ગઈ. એ ક્ષણની મારી સભાનતામાં પૂરની જેમ પ્રેમ પાટિલનો સ્વર ફરી વળ્યો. કાગળ પર છપાયેલા અક્ષરોની ઓળખ ભૂંસાઈ ગઈ. મેં મરણિયો પ્રયત્ન કર્યો એમાંથી છૂટવાનો, પણ પરસ્પર વાતચીતના સેતુના પથરા પણ તણાઈ ગયા. કશી વાતચીતને નહિ પકડી રાખું તો મનમાં કૂટતા અને વહેતા સ્વરને હું દબાવી નહિ શકું એમ મને લાગ્યું. આ માણસ જો મારી સાથે વાતચીત નહિ કરે તો કદાચ ચીસ પાડીને હું એને ‘ગેટ આઉટ’ કહી બેસીશ એવી લાગણી મને થઈ આવી.

ત્યાં જ ઘંટડી વાગી. રિસિવર ઉપાડીને મેં લાગલું જ પૂછ્યું : “હવે કેમ છે, અરુણ ?”

“પ્લેન ત્રણ કલાક મોડું છે – ઇજેક્શન નહિ આવી શકે. હવે તો.....” એનો અવાજ જરા દબાયો : “કંઈ કહેવાય નહિ.”

"સાડા છએ તો હું અહીંથી નીકળું જ છું.. "

“મારા બિગ બોસ આવે કે ન આવે.” મેં કહ્યું : “સાડા છએ તો હું અહીંથી નીકળું જ છું. સીધો ટેક્ષી પકડીને આવી પહોંચીશ.”

“અંદર કોઈને જવા દેતા નથી. તું આવીશ તો બીજાની જેમ કંપાઉન્ડમાં ઊભા રહીશું.”

ફોન મૂકીને મેં પેલાની સામે જોયું. એણે કેટલોગ બંધ કર્યું હતું અને હાર સ્વીકારી હોય તેમ ચહેરા ઉપર સમાધાનના ભાવો ધારણ કરીને બેઠો હતો.”

“પણ આ પ્રેમભાઈ પાટિલ...”

“પ્રેમ પાટિલ.”

“પ્રેમ પાટિલ, એ કોણ ? તમારા સગા થાય છે ?”

“ના.”

“સંબંધી ?”

“દોસ્તાર ?”

“ના.”

“પણ.....” એના ચહેરા ઉપર ગુંચવાડો તરવરી આવ્યો : “તો પછી આટલી બધી ચિંતા તમે શેની કરો છો સાહેબ ? વ્હાય ?” એ અટક્યો. અને પછી એકાએક કંઈક સૂઝી આવ્યું હોય એમ એ બોલ્યો : “તમારા ધર્મના કોઈ મહંત કે એવું કંઈ છે ?”

“ના, કહ્યું ને, આર્ટિસ્ટ છે.”

“આર્ટિસ્ટ મતલબ?”

“તમેય ખરા છો.” મેં જરા ઉશ્કેરાઈને કહ્યું : “જબરજસ્ત સંગીતકાર અને ગાયક છે. દુનિયા આખી ઓળખે છે. એક તમે જ.....”

માફી માગતો હોય એમ વાંકો ચહેરો કર્યો એણે : “એમાં તો સાહેબ એવું ને, કે આપણી લાઈન નહિ એટલે શી ખબર પડે ? બાકી..રસ તો આપણનેય સંગીતમાં એટલો જ “.. એના ચહેરા ઉપર ચમક આવી : “મારો સનેય મોટો સંગીતકાર છે, હો !”

“એમ ?”

“ત્યારે ? નવમું ભણે છે, પણ આખી સ્કૂલમાં ગાવામાં પહેલો નંબર લાવ્યો આ વખતે. પેટી ઉપરેય હાથ સારો બેસી ગયો છે. ગરબીમાં કાયમ એના ભાવ બોલાય.તમે બે ઘડી કુમાર સાનુનેય ભૂલી જાઓ.”

“એમ કરો,” ગાંડા માણસની જેમ હું બોલી ગયો : “વાલ્વ અંગે કંઇક વાત કરો.”

એ ખસિયાણો પડી ગયો. કટાણું મોં કરીને કેટલોગ બંધ કરીને એટેચીમાં મૂક્યું : “એમ કરો સાહેબ, હું કાલે આવીશ. હવે આજે નહિ મજા આવે, શું ?”

એ ઊભો થયો અને છેલ્લાં કશાંક બે-ચાર વાક્યો બોલ્યો અને પછી મંદિરમાંથી બહાર નીકળતો હોય એમ લગભગ પાછલા પગે બહાર નીકળી ગયો.

હોસ્પીટલના કમ્પાઉન્ડમાં વળેલું ટોળું

ટેબલ-ટોપ ઉપર હવે ઊંધો ચહેરો દેખાતો બંધ થયો. માત્ર ઘડિયાળ અદ્ધર ઝળુંબી રહ્યું.

પેપરવેઈટ નીચે વિઝિટિંગ કાર્ડ દબાયેલું પડ્યું હતું. ચેમ્બરમાં નર્યું એકાંત છવાઈ રહ્યું. પણ હવે પ્રેમ પાટિલના ગીતની કોઈ પંક્તિ બળાત્કારે આવીને મગજનો કબજો નહોતી લઈ લેતી. અરુણના ફોન પણ આવતા બંધ થઈ ગયા હતા. શું થયું હશે ? કેમ ખબર પડે ? પ્રેમ પાટિલનું શું થયું હશે ?

જ્યારે બહાર નીકળ્યો અને મારા ટેબલ ટૉપ પર એનો ઉંધો ચહેરો દેખાતો બંધ થયો ત્યારે પણ દરરોજની સાંજ જેવી જ ભૂખરી સાંજ હતી. ઝાપટાંથી ભીના થઈ ગયેલા રસ્તા ઉપર શેરડા પાડતી કારો ધમધોકાર દોડતી હતી.

ડાઘુની જેમ બિલકુલ નતમસ્તક, વાહનોનાં હોર્ન વડે આજુબાજુ હડસેલાતો હું ધીમી ગતિએ ચાલવા માંડ્યો.

હોસ્પિટલના કંપાઉન્ડમાં ટોળે વળેલા માણસોમાંથી એક ખૂણામાં ઊભેલા અને હવાઈ ગયેલા ચહેરાવાળા અરુણને મેં શોધી કાઢ્યો અને છેલ્લા સમાચારોની થોડીક આપ-લે દબાયેલા અવાજે કર્યા પછી એની બાજુમાં ઊભો રહી ગયો.

ટોળામાં વ્યાપી રહેલા સતત ધીમા ગણગણાટની આરપાર સામેના વોર્ડના વચલા રૂમનાં બંધ બારણાં તરફ અમે બન્ને તાકી રહ્યા – કોઈ પણ એક વાત નક્કી ન થાય ત્યાં સુધી.....

(તમામ તસવીરો પ્રતિકાત્મક છે અને નેટ પરથી લીધેલી છે. જે તે તસવીર પર ક્લીક કરવાથી તેની યૂઆરએલ પર જઈ શકાશે.)

માયાજાળ

2012-01-10T00:06:00.000+05:30

[ ‘આવતી કાલના વાર્તાકારોનું આજનું માસિક’ જેવા ધ્વજઆલેખ સાથે ગુજરાતી ભાષાના સુવિખ્યાત સાહિત્યકાર –વાર્તાકાર મધુ રાયના તંત્રીપદ હેઠળ ‘મમતા’ વાર્તા માસિકનો આરંભ 17-11-2011 થી થઇ ચૂક્યો છે એ ઘટના નાનીસૂની નથી. છેલ્લા ત્રણ- ચાર દાયકાથી તમામ સાહિત્યપ્રકારોમાં વાર્તાનુ સ્વરૂપ ઉવેખાઇ રહ્યું હોય તેમ જણાય છે. પરંતુ વાર્તા તો શુધ્ધ કાવ્યની લગોલગનો એક પ્રબળ સર્ગશક્તિ માગી લેતો સાહિત્ય પ્રકાર છે. એની ઉપેક્ષા હતોત્સાહ પ્રેરક બની રહી હતી તેવી ઘડીએ આ માસિકનો પ્રારંભ મારા જેવા સિત્તેર-પંચોતેરની વયના અનેક જૂના અને ખાસ તો ‘ચાંદની’, ‘આરામ’ દ્વારા પોષણ પામેલા વાર્તાકારોમાં અનેક પૂરાણી યાદો તાજી કરાવે છે. પણ તેની ઇતિહાસલક્ષી સિલસિલાબંધ વાતો હવે પછી અહીં કે ક્યાંક લખું તે પહેલાં “મમતા”ના પ્રથમ અંકમાં પ્રગટ થયેલી મારી વાર્તા ‘માયાજાળ’ અહીં મુકી રહ્યો છું.]

“કોઈ કોઈ માણસ પ્રત્યે આપણને શા માટે એકદમ નફરત થઈ આવે છે? ને શા માટે કોઈ કોઈ તરફ અકારણ પ્રેમ?”

“કોઈ લૉજિક કામ કરતું નથી.”

જવાબ આવડતો ના હોય ત્યારે આવો જ દેવાય. આપ્યો. “જો કે હશે તો ખરૂં કોઈક કારણ આપણા મનમાં. પણ હશે તો બી શાહી ઊડી ગયેલા પોસ્ટકાર્ડ જેવું હશે. વંચાય એવું નહિ.”

પણ એ પૂછગંધો નહોતી મૂકતી. “કઉં છું,જો તમે એને કદિ જોયો પણ નથી તો શું કરવા એના નામથી ચિડાઈ જાઓ છો ? શું વાંક છે એ બિચારાનો ? કેમ ? એ તમારા ફોઈનો દિકરો નથી? પાડો ના !”

“પહેલાં જ કહ્યું ને ! બસ નફરત છે એટલે છે. એનું નામ સાંભળું છું ને થાય છે, થૂંકી નાંખું.”

" એની ખબર કાઢવા જવાનું તો રાખો એક વાર... "

“પણ તમારાથી ત્રીસ વરસ મોટો! ને એકલવાયો. અરે, જરાક તો વિચાર કરો, અત્યારે જે ગામ આપણે આવ્યા છીએ એ ગામમાં ત્રણ શેરી છેટે બચાડો મરવા પડ્યો છે. એમ સૌ તમને કે’ પણ છે, તો આ વખતે આવ્યા છીએ ત્યારે એક આંટો મારીને એની ખબર કાઢવા જવાનું તો રાખો એક વાર. ભલે ને પહેલીવાર અને...” એણે આગલો હરફ કાઢતાં એક ક્ષણ જવા દીધી, પછી બોલી : “ન કરે નારાયણ ને કાંઇ બની ગયું તો છેલ્લી વાર, પણ એકવાર જઈને હાઉકલો તો કરી આવો, અરે, હું પણ ભેળી આવીશ.”

એ તો બોલીને મૂંગી થઇ ગઇ. પણ મારા મનમાં એનો સવાલ બોલકો થઇ ગયો. આપણને એનાથી નફરતનું સબબ શું છે ? અંદરથી પડઘાની જેમ તરત જવાબ મળ્યો કે ના. આમ તો સીધું કોઇ કારણ નથી, પણ છતાંય સમૂળગું કોઇ કારણ જ નથી એવું પણ નથી. પણ એ કારણ આપણને લગતા નથી. આપણે ને એને શું ? અરે, જિંદગી ધરીને એનું મોઢું તો શું, ફોટો પણ કદિ ભાળ્યો નથી, કે નથી મને કે એના મામા, મતલબ, મારા ફાધરને એણે એક પણ કાગળ લખ્યો હોવાનું સાંભરણમાં. સગપણ છે, પણ સંબંધ ક્યાં છે ? અરે, આપણે એના કોઇ પ્રસંગે ગયા નથી કે નથી એને આપણે ક્યારેય મેલો-કંકોત્રી મોકલ્યા. એનો પત્તોય તે ક્યાં હતો ? ને હવે એ આપણને કોઇ સંગાથે કહેવડાવે છે કે હવે મારા છેલ્લા દહાડા છે, ને તું મારા મામાનો છોકરો છો, તને તો મેં ક્યારેય જોયો જ નથી. એકવાર આણીપા ફરક તો ખરો !”

એમાંની એક તો અપ્સરા જેવી પારસણ હતી.

પણ આપણને જવાની કોઇ મરજી નથી. સીધી વાત છે. એ અવળચંડો હવે સાવ એકલો, એકલવાયો અને પાયમાલ છે. જેટલીવાર પરણ્યો એનાથી ડબલ વાર બૈરીઓને કાઢી મૂકી. મારા બાપુ મને આવી વાત કરતા હતા ત્યારે મેં એમને પૂછ્યું હતું : “એ કેવી રીતે બને બાપુ ? જેટલીને પરણ્યો એટલીને જ કાઢી મૂકી હોય ને ! એથી વધારે હોય જ કઇ રીતે ?”

“ના, એવું નથી. ” જવાબ મળ્યો : ‘લગન તો એણે પાંચ વાર કર્યા, પણ ટોટલ પંદર-વીસ બૈરીઓ સાથે રહ્યો ને પછી જતે દહાડે એ બધીઓને કાઢી મૂકી. એમાંની એક તો બેટા, અપ્સરા જેવી પારસણ હતી. આના પાપે વરલીના દરીયામાં ડૂબીને મરી ગઈ. જીવ દઇ દીધો.”

“એમ ? તમને કોણે કહ્યું?”

”નાત આખી જાણે,” બાપુએ કહ્યું : કાળા કાગડાનેય ખબર !”

“જો કે, એમાં આપણે શું ?” બાપુ કહેતા : “આ તો તને ખાલી વાત કરી. એ કેવો મતલબી છે એનો આ પુરાવો. તમારા બન્ને ભાઈઓનો તો જન્મ પણ નહોતો થયો ત્યારની વાત. જ્યારે હું એકલો ભાયાવદર રહેતો હતો ને માસ્તરની નોકરી કરતો હતો ત્યારે આ સાધુરામ મારે ત્યાં પડ્યોપાથર્યો રહેતો. ના, સાધુરામ એનું નામ નથી, આપણે બ્રાહ્મણોમાં કાંઇ એવા નામ થોડા હોય ? નામ તો મઝાનું હતું. કરુણાશંકર. પણ ‘કુઈણો’, ‘કુઈણો’ સૌ કરતા. કરુણાશંકર કહેવડાવવા જેવા લખણ તો જોઇએ ને? મારાથી દસેક વર્ષ નાનો. હું એનો નજીકનો મામો થાઉં, પણ એ મને ‘મામા’, ‘મામા’ નહીં, ‘જ્યેષ્ઠ બંધુ’ ‘જ્યેષ્ઠ બંધુ’ કર્યા કરે. આમ લચ્છા મારે. રસોઇનો એવો ઇલ્મી કે એમ તો હું નોકરીએ ગયો હોઉં ત્યારે રાંધણીયુંય કરી નાખે. આલાગ્રાન્ડ. હો બાકી ! અરે, અરવા ખુશ થઈ જાય એવી. ને હું બી એને ભાણો નહીં, ભાઈબંધ ગણતો. સાલો પાછો મારા વાદેય કરતો. મારી જેમ વાંકી સુઈબાલની ટોપી પહેરતો, પછી અરિસામાં જોઈને મને આંખ મારતો, “કેમ જ્યેષ્ઠ બંધુ, તમારા જેવો જ લાગું છું ને ! કેમ ? તમારો ભાણો ખરો ને ! બેનના છોકરામાં ભાઈની અણસાર આવે જ, હોં !”

ફાધર ગુજરી ગયા ને દસબાર વર્ષ થયા. પણ એમની વાતની માંડણી જબરી હતી. કુઈણાની વાત પહેલાં બહુ કરતા, પણ પછી તો વાતોમાંથીય કુઇણો હદપાર થઈ ગયો – ફાધરે કહેલો છેલ્લો અંકોડો એ કે મુંબઇ ભૂલેશ્વરમાં હતો. પછી કોણ જાણે ક્યા મૂલકમાં ઉતરી ગયો. છેલ્લે મદ્રાસથી એક ટપાલ આવેલી. માથે, સોનેરી એમ્બોસ કરેલો સિક્કો ‘અધ્યારુ સ્વીટ માર્ટ’. અરે તારી ઝપટ ! રસોઈનો કસબ તેં અહીં લગી પહોંચાડ્યો ? વટ છે ને બાકી !

આગળ મિઠાઈનો શોરૂમ ને પાછળ જનાનખાનું..

“એની વાતોમાં હવે રસ નથી પડતો, બાપુ. પહેલાં પડતો, અરેબીયન નાઇટ્સ જેવું લાગતું.” મેં ફાધરને એક દિવસ ખરેખર કહી દીધું : “લબાડ માણસમાં રસ શું પડે ?”

બાપુએ પણ એ પછી એની વાતો કરવાનું છોડી દીધું. યાદમાંથીય તડીપાર !

છતાં ક્યારેક એકાદ લસરકો કોઈ દૂરનું સગું ઘેર આવ્યું હોય એ કરી જાય. “કુઈણાને તો ભાઈ, મદ્રાસમાં દામદોમ સાહ્યબી છે. મીઠાઈની ડિલીવરી માટે બે ડિલીવરી વાન, અને પોતાની ફોર્ડ કાર. અને કારીગરોમાં નકરી બાઈઓ જ. મારા બેટાએ આગળ મિઠાઈનો શો રૂમ ને પાછળ જનાનખાનું ખડું કરી દીધું છે.”

બાપુ ન બોલ્યા – જમીન પર પાટલાને ટેકે ચાટલું ગોઠવીને વાટકીસાબુથી દાઢી કરવા માંડ્યા.

“તમે જોયુંને?” આવનાર સગું બોલ્યું : “ખાલી ખિસ્સે હતો ત્યારે તમારે ત્યાં પડ્યોપાથર્યો રહેતો, ને હવે જોઇ લ્યો,વતન છોડ્યા પછી તું કોણ, ને હું કોણ ? કાં ? નહિં તો એક પત્તું લખવાના કેટલા કાવડીયા બેસવાના હતા ?”

બાપુને ગાલે અસ્ત્રો જરા વાગી ગયો. લોહી નીકળ્યું કે તરત જ ફટકડીની ગોટી ઘસી દીધી. બસ જરી સિસકારો કર્યો. લાગે છે કે કુઇણાના નામનો હશે.એનું નામ લેવાથી પણ લોહી નીકળે.

**** **** ****

“તમે કો’છો કે કાંઈ કારણ નથી, કાંઈ કારણ નથી, પણ લ્યો, ત્યારે આ કારણ ! બાપુજીએ તમારા મનમાં એની છબી જ સમૂળગી ડામરથી રંગી નાખી,”

પત્નીને જવાબ આપવા જેવું નથી. અરે, એ કારણને ને મારે લેવા કે દેવા.બાપુજીનુંય એણે ક્યાં કાંઇ બગાડ્યું હતું ? એ પછી તો એવા ખબર બી આવેલા કે એ સાવ નાદાર થઈ ગયો, બરબાદ, રાનરાન ને પાનપાન થઈ ગયો. મદ્રાસ છોડીને ભાગ્યો. ક્યાંક મોટો હાથ મારેલો એવા ખબર બી તો મળેલા ને ! પણ મને તો પેલામાં પણ રસ નહીં ને આમાં પણ નહીં ! આપણને હીંગ કે ફટકડી!. સગપણનો વાયર ખરો, પણ એ વાયરમાં કરંટ જ આવવાપણું નથી રાખ્યું આપણે.

“ઠીક છે, સગો મારો, પણ એની ખબર કાઢવા જવાનો આગ્રહ તારો. હેરતની વાત છે.”

“કોઈ માણસ મરવા પડ્યું હોય તોય તમને દયા ના આવે ?કેવા છો ?”

“આવી. ચાલ.”

જો કે દયા-બયા નહોતી આવી.પત્નીના આગ્રહે જીદનો બુરખો પહેર્યો એટલે હા ભણી. સાંજને વખતે કાંઇ એવું ખાસ કામ પણ નહોતું. નવરો હતો.

**** **** ****

ગલીમાં ગલી અને એમાં ગલીયારૂં. ખરેખર, આપણા વડવાઓમાં દીર્ઘદૃષ્ટી જ ન મળે. ન એ લોકોએ વસ્તીવધારો કલ્પ્યો કે ન વાહનો માટેની જગ્યા કલ્પી. કે ન ગટર....

" ગલીમાં ગલી અને એમાં ગલીયારું "

અચાનક મારો અર્ધો પગ ગટરના પાણીમાં ઝબકોળાઈ ગયો. ધોળું બાસ્તા જેવું પેન્ટ કાદવના રેગાડા રેગાડા થઈ ગયું. બાજુની ખડકીમાંથી વહેતી નળની દદુડીથી સાફ કર્યું, ના કર્યું. બસ એ જ વખતે પંદર સત્તરનો એક કિશોર સામે ભટકાયો.

“કોને ત્યાં ?”

“અહિં કુઈણાભાઈ અધ્યારુ કરીને કોઇ રહે છે ?”

“અરે,હાલો હાલો, મહેરબાન, હાલો.” એ હરખઘેલો થઈ ગયો એમ લાગ્યું. નાના શહેરમાં તો એવું. પોતે કોઇ પૂછવાજોગ જણ છે એવો અહેસાસ કરાવે તોય માનપત્ર દીધા જેવું લાગે. ઠીક છે.પણ છોકરો જરા ટંકણખાર નીકળ્યો : “આખું નામ બોલો વડિલ, આખું, કરુણાશંકર અધ્યારૂ. એમ બોલો. તમે જી હો ઇ ! પણ આમ ‘કુઈણો’, ‘કુઈણો’ તોછડાઈથી ના બોલો.”

આલ્લે લે ! બચોળીયું પણ બડકમદાર નીકળ્યું, જો કે મને ન ગમ્યું: “તું એનો શું થા ?”

“કાંઈ નહીં...બસ પાડોશી, ને કો’ તો સેવક.”

મે ‘લંબાવીને’ “હા આ આ....” એમ નવાઈથી કહ્યું : “ઠીક ચાલ, આગળ થા. કરૂણાશંકરભાઇને ત્યાં લઇ જા. બહાદુર,”

ગલીના ગલીયારામાં છેવાડે એક ઓરડી. આડા બે ભુંડ ને ચાર કૂતરાં – આ છોકરાના પગરવની જ રાહ જોતા હોય એમ ઊભા થઈ ગયાં. હવે તો બળતણને જ લાયક એવું હજારો વરસાદના મારથી એના અંદરના રેસા દેખાઈ રહ્યા હોય એવા લાકડાનું બારણું, છોકરાએ હડસેલીને ખોલ્યું ત્યાં તો ભયાનક દુર્ગંધનો ઝપાટો ઘસી આવ્યો. મારે નાક દાબી દેવું પડ્યું. છોકરો બોલ્યો, “હરખમાં આવે ત્યારે બાપુને કાયમ ઉલટી થાય.”

બાપુ એટલે કુઇણો- કરુણાશંકર એ તો તરત ગેડ બેઠી. પણ હરખ શેનો ?

કુઈણાની પીઠ દેખાતી હતી. આંચકા ખાતી હતી, સામે તગારૂં મુક્યું હશે એમ લાગ્યું.

“બાપુ.....” છોકરાએ બૂમ પાડી અને કુઈણાએ દેડકાની જેમ બેઠા બેઠા જ પાછળ, અમારા તરફ મોં કર્યું.

અરે ! મને એકદમ તમ્મર ચડી ગયા જેવું થયું. ખરેખર, આટલી તમ્મર મને ક્યારેય ચડી નથી ! કુઈણાનું મોં અસલ મારા ફાધર જેવું, અસ્સલ... જાણે કે વર્ષો પહેલાં અમને વલવલતા મૂકીને ચાલ્યા ગયેલા મારા બાપ ! ત્વચાની એ જ ગોરાશ. પતલા, રૂની બે લાંબી દિવેટ અડોઅડ આડી મુકી હોય તેવા હોઠ. કપાળ ઉપરની ત્રણ કરચલીઓ અને વાળની એવી જ બોર્ડર લાઈન. ટુકડા, સફેદ, હોળવા છતાં નીચે ન બેસારી શકાતા ટુકડા વાળ, નાકના દબાયેલા ફોઈણાં ને ઝીણીઝીણી આંખો...સહેજ ભૂરી, સહેજ સંકોચાયેલી,સહેજ પૃચ્છા કરતી.

“કોણ રંજુ ?” કુઇણાએ આ ભયાનક બિમારી વચ્ચેથી પણ સ્મિત કર્યું. એથી એનાં પેઢાં દેખાઈ ગયાં. “આવ, આવ...આવ, આવ .. બેસ, બેસ,”

પછી મારી પત્ની તરફ નજર ઠેરવી” આ કોણ ! વહુ ?”

બેસવા માટે એક ઈંચ પણ જગા નહોતી.

એણે બેસવાનું કહ્યું. પણ બેસવા માટે એક ઈંચ પણ જગ્યા નહોતી. પાછલા તગારામાંથી માખીઓ ઊડી ઊડીને એના પૂરા નહીં લૂછાયેલા હોઠ પર બેસવા માંડી – ગાભા....ગાભા....ગાભા, ગંદા ગાભા ચોતરફ, છત એટલી નીચી કે હમણાં ધસી પડશે. પથારીને નામે એક મળીમળી થઇ ગયેલી ગુણપાટ, એક તરફથી ઓટેલી, બીજી તરફથી સુતળીના દોરા દેખાય..

આ? આ કુઈણો એકવાર દોમ દોમ સાહ્યબીમાં હતો? આને? આને એક જનાનખાનું હતું ! આને ? લબાડ, ચોર, લૂચ્ચો, નગુણો....

આ ક્ષણે મારામાં એના માટે ધિક્કાર પ્રગટવો જોઈએ, પ્રચંડ માત્રામાં, પણ વારેવારે બાપુની સિકલ અને એની સિકલ એક થઈ જતી હતી. મામાનો અદ્દલ ચહેરો પુત્રમાં નહીં, ભાણામાં ઉતર્યો હતો. અદ્દલ, અદ્દલ. ના,ના. જૂના જામી ગયેલા અણગમાના ચકમક-લોઢું ઘસવા છતાં ધિક્કારના તિખારા ઝરતા નહોતા. ના,નહિ જ, નહિ જ. ના નફરત, ના રોષ. અરે, બાપુની સુરત તરફ આ બધું કેવી રીતે હોય ?

“ખુડચી લાવી દઉં પડખેવાળાની !” છોકરાએ પૂછ્યું ને મારા જવાબની રાહમાં ઉભો રહ્યો. મેં કાંઇ જવાબ ના આપ્યો, મગજમાં એના સવાલને બેસારવાની પણ જગ્યા નહોતી. બારસાખને બે હાથનો ટેકો દઈને હું ઉભો રહ્યો. એ સૂરત એકીટશે નિરખી રહ્યો. મરેલા પિતા જાણે કે જીવતા થયા હતા અને મારા ભણી ઝીણી આંખે જોયા કરતા હતા.મારે એમને કાંઇક પૂછવું હતું, પણ ત્યાં તો કુઇણાએ એક આંચકો ખાઇને મોં ફેરવી લીધું, એની પીઠ ફરી આંચકા ખાવા માંડી.

છોકરો એકદમ બોલ્યો: “ બાપુને હરખ થાય ત્યારે..”

મારા બાપુ ફરી મારાથી જોજનો દૂર ફેંકાઇ ગયા,

ફરી હું સપાટી ઉપર આવી ગયો.. બારસાખનો ટેકો મેં છોડી દીધો. ડાઘુની જેમ ઉભો રહી ગયો,પછી જરી કળ વળી, એટલે ઔપચારિક પ્રણામ કર્યા. ગજવામાં હાથ ગયો. યંત્રવત કાંઇક સો-બસ્સો હતા તે ઉંબરા પર મૂકી દીધા. કુઇણાની આંચકા ખાતી પીઠ ભણી જોયું. કોણ જાણે કેમ જરી નમનસરખું થઇ ગયું. કદાચ ના બી કર્યું હોય, પણ મને પોતાને એવું લાગ્યું. એક ક્ષણ ઉભા રહીને વાટ જોઇ. કુઇણો ફરી આ તરફ જુએ છે ? પણ એણે ના જોયું. મને એની તીવ્ર તરસ જાગી.

છોકરો બોલ્યો: “ બાપુ વધુ હરખ ખમી શકતા નથી. ખાલી પેટે તો જ આવું થાય, વડિલ,”

મેં એક ક્ષણ એની આંચકા ખાતી પીઠ તરફ જોયું.પાછું વાળીને જુએ છે એક વાર ? પણ ના જોયું. મેં ભિખારીની જેમ બે ઘડી રાહ જોઇ, પણ એણે ના જોયું. ઉલ્ટી થતી હતી ને! થાકી હારીને પછી હું શું કરું? પાછો વળી ગયો.

પત્ની ગલીયારાના નાકે જઇને ઉભી રહી ગઇ હતી. એણે મારી આંખો ભીની જોઈ હશે. જરા મલકી, પણ મારે કાંઇ કહેવું નહોતું, મને એનું મૂંગાપણું સંભળાતું હતું. જેનો જવાબ નહોતો. અમે આગળ ચાલ્યા. વળાંક પરથી બીજી ગલીમાં પગ દેતી વખતે ફરી મેં પાછળ એક નજર કરી. કુઈણાની ઓરડી ભણી જોયું.એણે પાછળ મોં કર્યું ? ના, નહોતું કર્યું, ઇલાજ નહોતો. આગળ ચાલ્યો.

"પાંચ જનોઈ વખતના
ને પાંચ વિવા વખતના "

પણ ગલીને નાકે પહોંચ્યો, ત્યાં પાછળથી કોઇએ મારી પીઠ થપથપાવી. જોયું તો પેલો છોકરો !

“શું છે ?

“કાંઇ નહિ” એણે કહ્યું ને આગળ આવીને મારા હાથમાં પાંચ પાંચની બે નોટ મૂકી. હા, આ તો મેં આપેલા તે માંઈલી જ નોટો !.

“કેમ?”

“પાંચ રૂપિયા તમારી જનોઈ વખતના હાથગરણા(ચાંદલા)ના, ને પાંચ તમારા વિવા વખતના ! બાપુએ મોકલ્યા. કીધું છે, ભલેને પચા પચા, સાંઠ સાંઠ વરસના છેટાં પડી ગયા હોય, પણ રંજુનો મારા પર હક લાગે છે. વે’વાર છે, મારે દેવા જ પડે ને એણે લેવા જ પડે.” પછી એ બોલ્યો, “લઇ લો. લઇ લો, બાપુએ ખાસ કેવાર્યું છે.”

મેં પત્ની સામે જોયું. સવાલ પૂછ્યા વગરનો એ જવાબ વાંચી લીધો કે જે મારામાં પણ પેદા થયો હતો. મેં નીચું જોઇને એ નોટો લઈ લીધી, લેવી જ પડી. લેવી જ પડે !

હા, કાંધે ચડીને ગયેલો બાપ આ રીતેય પાછો આવતો હોય તો !

**** **** ****

(નોંધ: તસવીરો પ્રતિકાત્મક છે અને નેટ પરથી લીધી છે. જે તે તસવીર પર ક્લીક કરવાથી તેની યૂઆરએલ પર જઈ શકાશે.)

વિચારોની એક કાળી વાદળી

2012-01-03T21:44:00.000+05:30

જ્યારે જ્યારે રવુભાથી એ ફોટા સામે જોવાઈ જતું ત્યારે ત્યારે જબરો નિઃસાસો નંખાઈ જતો. રણજિત એમાં હસતો હતો. શહીદ થઈ ગયા પહેલાં લગભગ દોઢ કે બહુ બહુ તો બે મહિને ફોટો પડાવેલો હતો. કોઈ ઝાઝો ટાઈમ થયો નહોતો. પણ હવે તો તેને જોઈ જોઈને રોવાનું જ ને ! રવુભા આંગળી વડે ફ્રેમ પરની ધૂળને સાફ કરતા ત્યારે લાલ લાલ રંગમાં ‘શહીદ’ શબ્દ એકદમ ચમકતો. ગૌરવની એક ઝલક એક પળ મનમાં છવાઈ જતી.

મેડીકલ પર ઉતરી ગ્યો હોત તો...

ફોટા પર ધ્યાન જતાં વળી પાછો એક જબરો...

‘આના કરતાં તો ઈ મેડીકલ ઉપર ઊતરી ગ્યો હોત તો....’ એમ રવુભા માનબાને વારંવાર કહ્યા કરતા હતા. માનબાના મનમાં બરોબર ઠસી ગયું હતું કે દિકરો સાચીખોટી ‘મેડીકલ’ પર ઊતરી ગયો હોત તો એના ફોટા નીચે ‘શહીદ’ શબ્દ ન હોત, ‘મેડીકલ’ પર ઊતરવાનાં કારણો, કિમિયા અને ફાયદા જ્યારે નોકરીએ જવા જેવડો થયો ત્યારે રવુભાએ વિગતે સમજાવ્યા હતા. કહેતા કે આપણા કુટુંબમાં તો ‘સોળે સાન અને વીસે(પકડવા)પોલિસવાન આવે’ એના કરતાં તો તારી આ મિલીટરીવાનવાળી લેન બરોબર છે, પણ એમાં જાન જવાનું જોખમ વધારે છે, એટલે આવું કાંઇક સરહદ પર સળગે તયેં મેડિકલ પર ઉતરી જાવું. પણ રણજિત એકનો બે થયો નહોતો. ‘મેડીકલ’ની વાત આવતાં એ ખોંખારો ખાતો, છાતી કાઢતો, મૂછે હાથ દેતો ને કે’તો કે ‘આંઈ તો મેડીકલ-બેડીકલ માર્યા ફરે, ધીગાણામાં જી મઝો છે ઈ ખાટલે ક્યાં છે ?’

ને ખરેખર ધીગાણામાં જ હોમાઈ ગયો. ઘેર તાર આવ્યો. નાનો પરતાપ તો (રવુભા પ્રતાપને પરતાપ કહેતા) કોલેજ ગયો હતો, તાર વાંચે કોણ ? માસ્તરે બે-ત્રણ વાર બરાબર વાંચીને ફોડ પાડ્યો કે ભાઈ તો શહીદ થઈ ગયા. રવુભાને ચક્કર આવી ગયા જેવું થઈ ગયું. માનબાએ ‘ભફાક’ દઈને પછડાટ ખાધી. પરતાપ શહેરની કોલેજથી આવ્યો ત્યાં ઘરમાં રડારોળ અને હાહાકાર થઈ ગયો હતો. ‘અરેરે! ‘મોટો’ શહીદ થઈ ગયો.’ પરતાપે જોરથી બારસાખ સાથે માથું પછાડ્યું.

બાપાની ‘મેડીકલ’વાળી વાત માની નહિં માટે એનું આ પરિણામ.

પણ પછી તો ‘શહીદ’ શબ્દ રણજિતના નામ સાથે છૂટો ન પડે એવી રીતે જોડાઈ ગયો. શહીદ બોલાય એટલે રણજિત બોલાય જ. મોટા ચોકને “શહીદ રણજિત ચોક” નામ અપાઈ ગયું. પહેલવહેલી શોકસભા ભરાઈ ત્યારે એકદમ શાંતિ છવાઈ ગઈ હતી. એકાએક મંચ પરથી કોઈ ભારે અને ઘેરા ગમગીન અવાજે બોલ્યું કે, ‘શહીદ રણજિતસિંહના પિતાશ્રી, માતુશ્રી અને લઘુબંધુને વિનંતિ કે તેઓ અહીં મંચ પર પધારે.’ વગેરે, વગેરે.. ત્યારે રવુભાએ આંસુભરી આંખે બોલનાર તરફ જોયું ને પછી પોતાને થયેલું સંબોધન ભારે હૈયે ગળા હેઠે ઉતારી લીધું.

પછી તો મિનિસ્ટરોય આવતા. અમલદારો તો ટવરક ટવરક આવ્યા જ કરતા. શહીદ રણજિતના ફોટાને પુષ્પાંજલી અર્પણ કરતા. બે હાથ જોડીને નમન કરતા. આંખો બંધ કરીને ઘડી-બઘડી ઉભાય રહેતા,

બધા જ લગભગ હવે તો રવુભાને ‘શહીદના પિતાશ્રી’ તરીકે ઓળખતા થઈ ગયા હતા. અરે, સરકારી કાગળીયાઓમાં પણ એમ જ .

એક વાર તો કલેકટરનો મુકામ હતો. તલાટીએ આંગળી ચીંધીને કહ્યું : ‘આ વડિલને ઓળખ્યા, સાહેબ ? શહીદ રણજિતસિંહનું નામ તો આપે સાંભળ્યું જ હશે. આ એમના પિતાશ્રી.’

કલેક્ટરે હાથ જોડ્યા. રવુભાને આવડી ગયું હતું. એમણેય જોડ્યા. શીશ ઝૂકાવ્યું, બે આંસું તગતગ્યા.

તમને મળીને આનંદ થયો.

કલેક્ટરે કહ્યું : ‘તમારા પુત્રની બહાદુરીના વખાણ સાંભળેલા. તમને મળી આનંદ થયો.’

‘એ ય સાહેબ, પંડ્યે એક વાર લશ્કરમાં હતા !’ સરપંચે કહ્યું : ‘બીજી મોટી લડાઈ વખતે યુદ્ધ-મોરચે પણ ગયેલા. એક વાર તો સાવ મોતના મોઢામાં ધકેલાઇ ગયા હતા, ત્યાં વડવાઓની પુન્યાઇ કે .....’

‘કે મેડીકલ પર...’ રવુભા બોલવા જતા હતા. પણ બોલ્યા નહીં. એટલું જ બોલ્યા, ‘અમારા લોહીમાં તો, સાહેબ, એની કોઇ નવાઈ જ નહીં. અમારી રગુંમાં જ ખમીર ભર્યું હોય. કાયમ સામી છાતીએ જ લડવાવાળા અમે ભાગીં નહિં, હા સાજા-માંદાની વાત અલગ છે.’

આ પછી તો “શહીદ રણજિતસિંહ”, “શહીદના પિતાશ્રી” વગેરે શબ્દોની કોઈ નવાઈ નહોતી રહી. જીવતરની ડિક્શનેરીમાં પહેલા સાત પેઢીયેય નહોતા તે એનું આખું પાનું બની ગયા. રવુભાને એના બંધાણ જેવું થઈ ગયું હતું. પણ માનબા તો સ્ત્રીનું ખોળીયું ને ! ક્યારેક રાતે પાણીએ રોતાં. એમ તો રવુભાય ક્યારેક મણ એકનો નિઃસાસો નાખતા. ‘આપણાં કરમ જ ફૂટલાં, બીજું શું? નકર મેડીકલ પર......’ આવું આવું બોલતા. ફોટા સામે જોતા ને આંગળી વતી ફ્રેમને સાફ કરી ‘શહીદ’ શબ્દ સામે જોઈ રહેતા. મૂળ ફ્રેમ તો કાળી હતી. પણ નિશાળનાં છોકરાં એક વાર હાર-બાર ચડાવવા લઈ ગયેલા. તે પાછા લાવ્યા ત્યારે એની પર ‘શહીદ’ શબ્દ લાલ અક્ષરે લખેલા હતા. ત્યાર પછી રવુભાએ એક છોકરાને બોલાવીને “શહીદ રણજિતસિંહ રવુભા” એમ આખું નામ લખાવી નાખ્યું હતું.

છેલ્લા કેટલાક દિવસથી તો પરતાપનું મનેય ઊંચું થઈ ગયું હતું. હવે એનેય ચાનક ચડી હતી. લશ્કરમાં ભરતી થવાનું મન કર્યા કરતો હતો. પણ હવે રવુભાને જરા પણ ઈચ્છા નહોતી. કારણકે પરતાપ એ વાત કાઢતો કે તરત જ રવુભાને ‘શહીદ’ શબ્દ યાદ આવી જતો હતો. એક જબરજસ્ત ભય મનને ઘેરી વળતો. તાર યાદ આવી જતો. તારવાળો યાદ આવી જતો. તાર વાંચતો માસ્તર નજરે તરવરતો. શોકસભાઓ સાંભરી જતી. એટલે રવુભાની પૈસાભાર પણ ઈચ્છા પરતાપને છૂટ આપવાની નહોતી. ખેતી કે ધંધામાં પલોટવાની ઈચ્છા હતી, એટલે જ્યારે પરતાપ કૉલેજમાંથી “લશ્કરમાં ભરતી થવાનું મન છે તે તમે હા પાડો તો થઈ જાઉં” એમ પૂછાવ્યા કરતો ત્યારે તરત જ રવુભા લાંબો કાગળ લખીને ચોખ્ખી “ના” લખતા, ભાર દઈને ના લખતા. વળી હમણાં હમણાં રવુભાનું મન ખેતી પર વધારે મક્કમ થઈ ગયું હતું. કારણ કે સરકારે ભારે કામની જાહેરાત કરી હતી. શહીદોનાં કુટુંબીઓને એમના કુટુંબમાંથી શહીદ થયેલા માણસ દીઠ દસ દસ વીઘાં જમીન મફત આપવી. મામલતદાર પણ એકાદ વાર આંટો દઈ ગયા હતા. તલાટી તો કહેતો હતો કે ઉગમણી દિશામાં દસ વીઘાં સોનાના કટકા જેવી જમીન તમે શહીદનાં પિતાશ્રી હોવાને નાતે મળશે. આમ હોવાથી રઘુભાની ઈચ્છા પરતાપને ખેતીમાં જ પલોટવાની પાકી થઈ ગઈ હતી. તલાટી તો એમ પણ કહેતો હતો કે પંજાબમાં તો સરકાર શહીદનાં કુટુંબીઓને પંદર પંદર વીઘાં, વીસ વીસ વીઘાં જમીન આપે છે. પણ આપણા ગુજરાતમાં દસનું ધોરણ છે. પણ છતાંય સરકારમાં એક વાર વીસ વીઘાં માટે અરજી તો કરી જ દેવી જોઈએ. રઘુભાએ તરત જ અરજી કરી હતી. પણ સરકારમાંથી તરત ના આવી ગઈ હતી. એટલે રવુભાએ નક્કી કર્યું કે એક ફેરઅરજી તો આપી જ દેવી. સરકારમાં તો એવું કે વીસને બાઝીએ તો પંદર આપે. બાકી દસ વીઘાં જમીનમાં દિ ના વળે. ઓછામાં ઓછી પંદરથી-વીસ વીઘાં હોય તો ‘મજો’ આવે એમ અનુભવ કહેતો હતો. પછી તો એકાદ કૂવો ગળાવીને વાડી જેવુંય બનાવી લેવાય. મશીનેય મૂકી દેવાય. પછી તો બધુંય થાય, પણ કમસે કમ વીસેક વીઘાં જેટલું હોય તો. દસમાં કંઈ થાય નહીં. ગાંઠના ખરચીને બીજા પાંચ-દસ વીઘાં લઈ શકાય એવો તો વેંત જ નહોતો.

એવામાં વળી પરતાપનો કાગળ આવ્યો કે, “ભરતી અધિકારીનો મુકામ થયો છે. તમે કહો તો હું નામ નોંધાવી દઉં, મોટાભાઈની જેમ. મોટોભાઈ તો અમર થઈ ગયા અને આપણા વંશનું નામ અમર કરી દીધું. દેશને અમારા જેવા જુવાનોની જરૂર છે. તમે ઝટ હા પાડી દીયો.સારા કામમાં શુકન જોવા ના જોવાય.”

તમે કહો તો હું નામ નોંધાવી દઉં.

રવુભાનું મન આ વાંચીને એકદમ ચિંતાતુર થઈ ગયું હતું.અમર-બમર થવાનું તો જાણે સમજ્યા, આ દુનિયામાં અમ્મર નથી કોઇ- સાધુ,રાજા કે સંસારી એમ સુરદાસેય કહી ગયા છે ને મર્યા પછી અમર થવાય જ કઈ રીતે? કરોડ દેતાંય પાછો નો મળે એ જીવ પાછો આવવાનો છે ? અરેરે, એકવાર જો પરતાપ લશ્કરમાં ભરતી થઈ ગયો તો ભારે થશે. ખરાખરીને ટાણે ‘મેડિકલ’વાળી વાતમાં તો એય સમજે એવો નથી. તો શું કરવું ? એને રોકવો કઈ રીતે ? રવુભાને આંખે અંધારાં આવવા જેવું થઈ ગયું. લાખ વાતેય આને તો લશ્કરમાં ન જ જવા દેવો. રૂબરૂ મળી આવવું એકવાર. આમે ય શહેરમાં જમીન બાબતનું તો કામકાજ સરકારમાં છે જ. એક ધક્કે બેય કામ થઈ જશે. વળી રૂબરૂ ગયા વગર પરતાપ માનશે નહિં એ નક્કી. ટપાલમાં તો એ સમજતો જ નથી. ટપાલ બાપની જગ્યા ના લઇ શકે.

પણ જુઓ કુદરતનો ખેલ ! એ જ સાંજે પરતાપ ખુદ આવી ગયો. રવુભા રાજી રાજી થઈ ગયા. ઢોલિયામાં લાંબા થઈને હોકો ગગડાવવા માંડ્યા. ચોરણીયાળા પગની આંટી ચડાવી. માનબાનેય બોલાવ્યાં. એમને સામે બેસાડીને પરતાપને સામે બેસાડ્યો, પણ એ તો હોઠ બીડીને કશું જ ન સમજવા માગતો હોય એમ મૂંગોમંતર થઇને બેઠો. રવુભા સમજી ગયા હતા વાત. બીજી વાત પરથી મૂળ વાત પર લઈ આવવી જોઈએ. દસ વીઘાંવાળી વાત પહેલા કાઢવી જોઈએ. આપણને ઘરખટલો ચલાવવામાં પડતી આપદાની વાત કરવી જોઇએ. ને એમાંથી પછી લશ્કરમાં ભરતી થવાની વાત.....

‘તું જ કે’ જોઈં..’ એ બોલ્યા : ‘દસ વીઘાંમાં આપણા શું ડાળિયા પાકે ?’

‘સરકાર આપે ઈ લેવી જોયે..’ પરતાપ ધીરેથી બોલ્યો : ‘આપણી પાસે તો દસ વીઘાંય ક્યાં હતી ?’

આ દસ વીઘે આપણને શું થાય ?

‘પણ છોકરો હતો ને જુવાનજોધ!’ માનબા બોલ્યાં.

‘તયેં ?’ રવુભાએ હોકો ગગડાવ્યો.

‘મોટો ભાઈ તો અમર થઈ ગયો, શહીદ થઈને માડી!’ પરતાપ જરાક ઊંચે અવાજે બોલ્યો - ‘એના તો ડાખલા દેવાય છે, ડાખલા લોકમાં.’

‘ઈ બધુંય સાચું,’ રવુભા બોલ્યા: ‘પણ તું શહેરમાં છે ને લશ્કરમાં ભરતી થાવાની વાત કર્ય છો તો એક કામ કર્યની ?’

‘શું ?’

‘આ સરકારે શહીદ દીઠ દસ વીઘાં આપવાનો હુકમ કર્યો છે તી દસ વીઘે આપણને શું થાય? પાકાં વીસ વીઘાં મળે એવું કંઈક કર્યની. – જો તારાથી થાય તો ?’

‘એટલે ?’ પરતાપે પૂછ્યું.

એકાએક રવુભાના મનમાં વીજળીની જેમ એક વિચાર ઝબકી ગયો.

એમણે પરતાપ સામે જોયું. પરતાપ એમની સામે જોતો હતો. જાણે કે કોઇ ગણિત બેસારવા માગતો હતો.

એક જબરદસ્ત ભય રવુભાને ઘેરી વળ્યો.

વિચારોને થૂંકી શકાતા હોત તો સારું હતું એમ રવુભાને લાગ્યું.

એ શરમિંદા થઈ ગયા અને પડખું ફરીને હોકો ગગડાવવા માંડ્યા. માનબાને એ સમજાયું નહિં કે બાપદિકરા વચ્ચેની વાત આમ એકાએક કપાઇ કેમ ગઇ?

(નોંધ: તમામ તસવીરો પ્રતિકાત્મક છે. અને છેલ્લી તસવીર સિવાયની બધી જ નેટ પરથી લીધી છે. જે તે તસવીર પર ક્લીક કરવાથી તેની યૂ આર એલ પર જઈ શકાશે. ખેતરની તસવીર: બીરેન કોઠારી)

દેવ આનંદ: કેટલાંક દૃશ્યો અને છેલ્લો સીન (ભાગ- ૨ )

2011-12-25T01:27:00.003+05:30

(દેવસાહેબની રજા લઇને અમે સૌ ઉઠ્યાં અને ટેરેસની નીચે લઇ જતી સીડી સુધી આવ્યા. હું ફરી દેવસાહેબ પાસે ગયો.

“દેવસાહબ, ”તેમની નજીક જઇને, ઝૂકીને મેં.કહ્યું, “ અગર ઇઝાજત દેં તો એક પર્સનલ સવાલ પૂછું?” એમણે હા કે ના કાંઇ ના કહ્યું. પણ એને જ “હા” સમજીને મેં પૂછી જ લીધું. “સુરૈયાજીસે આપને રિશ્તા ક્યું તોડ દીયા?”)

હવે આગળ વાંચો.

આછા અંધકારમાં પણ તેમની આંખોમાં ચમક આવી. જાણે કે ઉપર આકાશમાંથી હજુ ચમકવાની પહેલી કોશીશ કરનારા કોઇ તારાનું પ્રતિબિંબ !

એમને મારી ધારણા પ્રમાણે ના તો કોઇ અણગમો બતાવ્યો કે ના કર્યો કોઇ ખુલાસો. બહુ ઘેરા સ્વરે કહ્યું: “ મુઝે ક્યું પૂછતે હો ? મૈં એક સ્ટાર હું ઇસલીયે ? ? અરે, સુરૈયા તો સબ કી લાઇફમેં હોતી હૈ, સબ કી..સબ કી ..” એક તો મેં પોતે જ બે-મનથી આ સવાલ પૂછ્યો હતો, કારણકે એ મારું નહિ, કોઇનું ચિંધેલું કામ હતું. અને બીજું- સવાલ પણ મારી દૃષ્ટીએ બહુ “ચીપ” હતો. એ આ રીતે ના પૂછાય. એનો જવાબ મેળવવા માટે બહુ ઉંડા જળમાં ડૂબકી મારવી જોઇએ અને એ ડૂબકી મારવા દે એટલી બધી પ્રગાઢતા એમની સાથે હોવી જોઇએ. અને ત્રીજી વાત, એ.તો બહુ જાણીતી હકીકત હતી કે દેવે નહિ, પણ સુરૈયાએ ક-મને પણ એમનો “ત્યાગ” કર્યો હતો.

"સબ કી લાઈફ્મેં... "

પણ એ એમના દિલની ઉદારતા હતી કે એમણે લેશમાત્ર કડવાશ જીભે લાવ્યા વગર વાતનું બહુ સિફતથી સાધારણીકરણ કરી નાખ્યું હતું. તીરને એમણે બુમરેંગમાં બદલી નાખ્યું હતું. “થેન્કસ એન્ડ ગૂડનાઇટ” કહીને હું અને પ્રભાકર વ્યાસ સીડીના પગથિયાં ઉતરી ગયા. નીચે અરૂણભાઇ-ઉષાબહેન અમારી રાહ જોતા હતા. એમને પણ નવાઇ લાગી હશે કે શા માટે અમે પાછા ફરીને તેમને મળવા ગયા હતા! અમે બહાર નીકળ્યા. એ બન્નેના મનમાં “જાલ”, સઝા”,સી આઇ ડી”, “પેઇંગ ગેસ્ટ” વગેરેના દેવની જે છબી હતી એ જરા નંદવાઇ ગઇ હતી. ઉષાબહેન બોલ્યાં, “એમને જોયા પછી એમ લાગે છે કે એમને ના મળ્યા હોત તો સારું હતું. ”

ખેર, પણ મારા મનમાં તેમની આજ સાંજની છબી ભલે “ગ્લુમી” હતી પણ નિસ્તેજ નહોતી. એમને મેં સાંજના સમયે પણ સાચા કે દેખાવ પૂરતા વ્યસ્ત જોયા હતા. વિવેકી અને ખેલદિલ જોયા હતા. એમણે નવા આગંતુકો સાથે પણ સ્ટારવેડા નહોતા કર્યા.

આ વાત 2006 ની 7 મી એપ્રિલની છે. બસ, તે પછી પણ એમનો એકાદ વાર સામેથી, ફોન ખાસ તો કોઇ લોકેશન માટે આવ્યો હતો. એકાદ-બે વાર મેં તેમને મિત્ર ભરત પોપટના મુંબઇમાં ચાલતા એક સેમિનારમાં હાજરી આપવાની વિનંતી કરતો ફોન કર્યો હતો. તેમણે આવવાની “હા” પણ પાડી, પણ પછી ભરતના કાર્યક્રમની તારીખ બદલાવાને કારણે એમને માટે આવવાનું શક્ય ના બન્યું. પણ મારા મનમાં એમને ફરી એકવાર જીવનરસથી છલકાતા જોવાની ઈચ્છા હતી. પેલી સાંજની ગમગીન છબી મારે ચિત્તના પરદા ઉપરથી ભૂંસી નાખવી હતી.

અને એ તક આવી પણ ખરી. અમદાવાદની ગ્રામોફોન ક્લબ તેમને એક કાર્યક્રમ માટે આમંત્રણ આપવા માગતી હતી. તેમના સભ્યો સાથે મેં તેમની કરાવેલી મુલાકાત એ રીતે મને વિશેષ રૂપે યાદ રહી ગઇ છે. તારીખ હતી 2008ની 25મી માર્ચ. એ સંસ્થાના મહેશભાઇ-ગીતાબહેન, સુરેશભાઇ અને મિલનભાઇ વગેરે મિત્રો સાથે અગાઉથી દેવસાહેબનો સમય મેળવીને અમે ગયા હતા. દાખલ થતાંવેંત મેં તેમને એમના અસલી ખુશમિજાજમાં અને ઉભરાતી ઉર્જાવાળા જોયા. આવકાર-ઉમળકો-સ્રી દાક્ષિણ્ય તો તેમની પાસેથી મળવા સામાન્ય જ હતાં, પણ તે દિવસે તો અમારા મજબૂત આમંત્રણ સામે તેનો મક્કમ છતાં નમ્ર નકાર એ ભારે જોવા જેવી ખેંચાતાણીની ચીજ રહી. મિલનભાઇ તો ભારે મીઠાબોલા- તેમના આગ્રહનો પ્રતિરોધ કરવો કોઇને પણ માટે દુષ્કર હોય છે, પણ દેવ સીધી ના પાડ્યા વગર તેમની લાક્ષણિક અદામાં મુદત પાડ્યે જતા હતા. આ આગ્રહ અને તેના નમ્ર અસ્વિકારને જોઇને મને એક સામાન્ય દલિલ સૂઝી, (જે કોઇ પણ કરી શક્યું હોત).મેં કહ્યું, “દોપહરકી ફ્લાઇટસે આપ આ જાયે ઔર દેર રાતકી ફ્લાઇટસે વાપસ લૌટ જાયે તો સમઝીયે કિ આપકા તો સિર્ફ આધા દિન હી ઝાયા હોગા, મૈં સમઝતા હું કી ઇતના તો આપ હમારે લીયે જરૂર કર સકતે હૈ,”

"ઉસકા કામ હીરો સે ભી જ્યાદા પસંદ આયા?"

એ એક ક્ષણ ઝીણી આંખ કરીને મારી સામે તાકી રહ્યા, જાણે કે મેં કરેલા સૂચનના અમલનું મનના સ્ક્રીન પર રિહર્સલ કરી રહ્યા હોય. મને આશા બંધાઇ. પણ એ રિહર્સલ જલ્દી આટોપાઇ ગયું. એ તરત બોલ્યા: “તુમ આધા દિન કહેતે હો, મગર યે સોચો કે વહાં આને સે પહેલે મુઝે તૈયારીયાં કરની હોગી. દોનોં ફ્લાઇટ કે પહેલેકા રિપોર્ટિંગ સમય, સફરકા સમય,ઔર આને કે બાદ ફિર સેટલ હોનેકા સમય. ટોટલ કિતના હુઆ? ક્યા ઉસકો તુમ આધા દિન હી કહતે હો ?” હું નિરુત્તર થઇ ગયો. એ ના માન્યા. જો કે, મુલાકાત પૂરી કરતાં પહેલાં તેમણે ફરી બે મહિના પછી અમદાવાદના કાર્યક્રમ વિષે રિમાઇન્ડ કરવાનું કહ્યું. ફરી અમને થોડી આશા બંધાઇ. એ પછી તો સાથે આવેલા મિત્રોએ તેમની અનેક તસ્વીરો લીધી, અને મેં તેમના પુસ્તક પર ઑટૉગ્રાફ લીધા.અને પુસ્તકમાં જે ફોટોગ્રાફ્સની નીચે પૂરતી ફોટો લાઇન નહોતી તે તેમને પૂછીને પુસ્તકમાં જ નોંધી લીધી. પણ છેવટે મનમાં એક સવાલ ઘુમરાતો હતો તે મેં તેમને પૂછી જ લીધો. “દેવસાહબ, ‘સી.આઇ.ડી.’ મેં જીસ કલાકારને વિલનકા રોલ કિયા હૈ ઉનકા નામ ટાઇટલમેં વીર સકુજા લીખા થા. વો શાયદ ઔર કોઇ ફિલ્મમેં ખાસ દિખાઇ નહિં દીયે. ક્યા આપ મુઝે ઉન કે બારેમેં કુછ બતાયેંગે ?”

“યુનિટમેં હમ સબ ઉનકો ‘કેપ્ટન’કે નામસે પૂકારતે થે, પહેલે શાયદ લશ્કરમેં થે,પાંવમે ગોલી લગી ઔર ઉનકો નૌકરી છોડની પડી, બસ ઇસસે જ્યાદા મૂઝે માલૂમ નહિ. ” પછી હસીને મઝાક કરી, “ક્યા ઉનકા કામ હિરો સે ભી જ્યાદા પસંદ આયા થા ?”

ખેર! અમે ઉભા થયા તો એ લિફ્ટ સુધી મુકવા પણ આવ્યા. અમે બહાર નીકળ્યા અને ખુલ્લી હવામાં આવ્યા. પણ અર્ધો કલાક સુધી અમે સૌ “હિપ્નોટાઇઝ્ડ” માનસિકતામાં ડૂબેલા રહ્યા. અમાપ ઉર્જાના ધડધડાટ નાયગ્રાની પ્રબળ વાછટથી અમે સૌ એટલા બધા લથપથ થઇ ગયા હતા કે કેટલીય વાર સુધી એકબીજા સાથે વાત કરી શકવાની સ્થિતીમાં પણ અમે નહોતા.

"તુમ મુઝે નયા ક્યા પૂછોગે? "

એ પછી ત્રણ મહિના વીતી ગયા. ફરી હું એ જ વર્ષ 2008ના જુનમાં બીજા એક કામ માટે મુંબઇ ગયો હતો. ત્યારે મેં તેમને ફોન કર્યો તો જરા પણ મોણ ખાધા વગર બોલ્યા: “કલ શામકો બીઝી હું. સુબહાકો હી આ જાઓ”. મને થોડું પ્રતિકૂળ હતું પણ કામ પતવાની આશાએ હું સમયસર પહોંચી ગયો. તારીખ હતી 3 જી જુન. આ વખતે મારી સાથે ગ્રામોફોન ક્લબના એક જ પ્રતિનિધી હતા અને વધારામાં મારાં મિત્ર વીણા પાલેજા પણ બોરીવલીથી જોડાયાં હતાં. ફરીવાર એ જ ઉષ્માભર્યો આવકાર પણ અંતે તો એમની એની એ જ “ના” ! “સ્ટેજ પર બુલા કે મુઝે તુમ નયા ક્યા પૂછોગે ? “ વગેરે વગેરે.. જો કે વાતો તો ઘણી જ કરી. ફોટાઓ તો પાડ્યા જ, પણ બે-ત્રણ મિનિટની વિડીઓ પણ લીધી. જોવાની મઝા એ હતી કે તદ્દન સામાન્ય કેમેરાથી હું વિડીયો લેતો હતો છતાં હું જોઇ શક્યો કે તેમની તત્પરતા ભારે તરવરાટભરી હતી. તેઓ સોફા પર બેઠા હતા ત્યાંથી અમે તકલીફ નહિ લેવાની વિનંતી કરવા છતાં એ ઉભા થઇ ગયા (જે વિડીયોમાં જોઇ શકાય છે.) ઉભા થયા પછી આગળ-પાછળ હટવાની કે અમુક એન્ગલમાં પોઝ આપવાની મારી સૂચનાઓનું એ આજ્ઞાંકિતપણે પાલન કરતા રહ્યા. હું કોઇ ફિલ્મના દૃશ્ય માટે તેમને ડાઇરેક્ટ કરતો હોઉં તેવો રોમાંચ અનુભવતો હતો. સારી એવી વાર આ રીતે ગાળ્યા પછી તેમણે કહ્યું કે પોતે “ચાર્જશીટ”ના કામમાં વ્યસ્ત હોવાથી ફરી બે મહિના પછી અમારે તેમનો સંપર્ક કરવો. જો કે, પછી એ વાત અમે લગભગ પડતી જ મુકી દીધી.

દેવ આનંદ ડાયરેક્ટેડ બાય....

પછી તો કોઇને કોઇ નિમિત્તે કોઇને સાથે લઇને તેમને મારે બે-ત્રણ વાર મળવાનું થયું, પણ આખરી મુલાકાત તે જરા હૈયું ભારે કરી નાખનારી હતી.

“શાકુન્તલ”ના રેકોર્ડિંગ માટે હું આ 2011ના માર્ચમાં મુંબઇ ગયો અને મારી સાથે આવેલા એક મિત્રને તેમને મળવાની ઘણી ઇચ્છા હતી. દાદરની હોટેલમાં અમારો ઉતારો હતો. ત્યાંથી મેં એમને ફોન કર્યો એટલે તરત એમણે સાંજે આવવાનો સમય આપ્યો. પણ આ વખતે તેમની પાલી હિલવાળી આલિશાન ઑફિસમાં નહિ, (એ તો તેમણે વેચી નાંખી હતી.)પણ 14, સિદ્ધિ બિલ્ડિંગ, 15 મો રસ્તો, ખારની ઑફિસમાં જવાનું હતું. બહુ આસાનીથી એ સ્થળ મળી ગયું, પણ અમે ગયા ત્યારે દેવ હજુ આવ્યા નહોતા. અમે બેસીને રાહ જોવાની રજા હાજર હતા તે ક્લાર્ક પાસે માંગી, પણ એમણે મંજુરી એમ કહીને ના આપી કે “યહાં કહાં બૈઠને કી જગહ હૈ! કહાં બૈઠેંગે આપ લોગ ?” એમની વાત સાચી હતી. એક બે ખુરશીઓ હતી ખરી, પણ એની ઉપર કશાક થેલા મુકેલા હતા અને જગ્યા સાવ સાંકડી હતી, અમે જરા પણ એવો આગ્રહ રાખ્યા વગર બહાર નીકળી ગયા. અને થોડી વારે પાછા ફર્યા ત્યારે એ આવી ગયા હતા. કાર્ડ મોકલતાંની સાથે જ એમણે અમને અંદર બોલાવી લીધા. ત્યારે મેં એમનો જે ચહેરો જોયો તે જોતાં જ એક ઝટકો લાગ્યો., જાણે કે એ દેવ આનંદ જ નહિ! ડ્રેસના ઠઠ્ઠારાવાળું કોઇ હાડપિંજર ! સાવ ચિમળાયેલું અને દુનિયાથી ત્રસ્ત થઇ ગયો હોય એવો ચહેરો. ટેબલ પર ફાઇલો અને પુસ્તકોના એક બે મોટાં થોથાં. એક તરફ ‘જવેલથીફ’ ફેલ્ટ. અમને જોઇને એમણે ઉભા થઇને આવકાર આપ્યો અને મારી સાથે હાથ મિલાવ્યા.અને પછી બેસી ગયા. મેં એમનો ઇન્ટરવ્યુ લેવા માટે તેમની બાજુની ખુરશી પર બેસવાની છૂટ માગી, જે એમણે તરત આપી. મારે ખાસ કશી વાત નહોતી કરવાની પણ કશુંક તો પૂછવું જ રહ્યું એટલે પૂછ્યું:” આપને આપકી સબ ફિલ્મોમેં સે રંગીન બનાને કે લીયે ‘ ‘હમ દોનોં’ કો હી ક્યું ચૂના ?. એમણે કહ્યું “યે સવાલ આપ અંબિકા સોનીસે પૂછો.”

મને અંબિકા સોનીના આની સાથેના કોઇ સંદર્ભની ખબર નહોતી એટલે પછી બસ, માત્ર વાત કરવા ખાતર જ ગ્રામોફોન ક્લબના આમંત્રણનો અને મને તેઓ સ્ટોરી માટે કોઇ “જર્મ્સ” આપવાના હતા તેની મેં યાદ આપી, તરત એમણે પોતાને કેવી સ્ટોરી જોઇએ તેની વાત કરવા માંડ્યા અને કહ્યું, “યે તુમ કર સકતે હો, કરો!” આ બધા સમય દરમ્યાન મારા મિત્ર સાદા કેમેરાથી વિડીયો ઉતારતા હતા અને હું સાવ નજીકથી તેમના ખરા શારીરિક રૂપનું નિરિક્ષણ ઝીણવટથી કરી રહ્યો હતો.

થાકોડો અને અને ત્રસ્તતા તો દાખલ થતાવેંત જ જોઇ લીધા હતા. બીજો ધીમો આઘાત એ વાતનો પણ હતો કે મુલાકાત વેળા એમની સાવ નજીક બેઠો હોવાથી એમણે માથે ચડાવેલી વીગની પાછળની ચોટલી દેખાઇ ગઇ હતી.ઉડઝૂડ શેવિંગ કર્યું હોય તેમ દાઢી પર સફેદ વાળના આછા આછા કોંટા દેખાતા હતા. વાત કરતા કરતા હાથ આમતેમ હલાવતા હતા ત્યારે પાતળા વાંસની એક ખપાટ જોયાનો આભાસ થતો હતો. હથેળીના પંજા પર ત્વચા માત્ર નામની જ ચોંટી રહી હતી

અસલ કે અવશેષ ?

એટલે આંગળીઓના એક એક સાંધા કોઇ કંકાલના હોય તેવા લાગતા હતા, બોલવાની ગતિ ભલે તેજ રહી હતી, પણ સ્વર મંદ પડી ગયો હતો. રણકો ચાલ્યો ગયો હતો. વિચારોનો પ્રવાહ વારંવાર ભીતરની કોઇ અડચણને લીધે અવરોધાતો હતો. કોઇ એક ક્ષણે મને ચોક્કસ લાગ્યું કે એ ભારે લઘુતાગ્રંથી અનુભવી રહ્યા છે અને એમાંથી છટકવા હવાતિયાં મારી રહ્યા છે. સતત સતત પીગળીને બરફના ગચ્ચામાંથી એ છેલ્લી કટકી બની રહ્યા હોય એની સભાનતા એમની સાવ સંકોચાઇ ગયેલી આઇ-બ્રો લાઇનને કારણે ખુલ્લી પડી જતી હતી.પછી એ અમને વિદાય આપવા ઉભા થયા ત્યારે મેં એમના જીન્સની પછવાડેથી દેખાતા સાવ વાંસડા જેવા પગ જોઇ લીધા હતા. મેં આજ લગી જોયેલા અને મનમાં સંઘરેલા દેવ આનંદ અને આ 8 મી માર્ચ 2011ના દેવ આનંદ વચ્ચે અસલ અને અવશેષ જેટલો ફેર હતો. કોણ જાણે કેમ મેં જીવનભર જોયેલા એમના સ્ટાર તરીકેના ચમક્તા દમકતા જાજ્વલ્યમાન અને કંઇક અંશે લોકોત્તર સ્વરૂપની મનમાં મઢેલી પડેલી છબીના કાચ પર આ એક કલાકના અનુભવ પછી એક તીરાડ પડી ગઇ હતી, અને કાચના ચળકાટ વગરનો ચહેરો સામે આવી ગયો હતો.

જો ખત્મ હો કિસી જગહ યે ઐસા સિલસિલા નહીં ...

સ્થળ બદલાયું હતું, વ્યક્તિ પણ. અને દુનિયા પણ..અમે ઉઠ્યા ત્યારે એમણે કહ્યું:” આજ વક્ત હો તો “હમદોનોં” કા કલર્ડ વર્ઝન કહિં દેખ લેના આપ દોનોં.” તેમની સાવ નાનકડી ચેમ્બરમાંથી વિદાય લઇને બહાર નીકળ્યા પછી અમને યાદ આવ્યું કે તેમને મારું “પ્રકૃતિ” આપવાનું તો રહી જ ગયું. એટલે અમે પાછા વળ્યા અને ફરી ચેમ્બરનું બારણું ખોલીને અંદર પ્રવેશ્યા, અમારા અણધાર્યા ફરી આગમનની એ ક્ષણે એ મૂલાકાત આપવા માટે સજ્જ સ્ટાર મટીને નોકર સાથે વાત કરતા એક સામાન્ય બૉસ બની રહ્યા હતા. સામે ઉભેલા નોકરને એ પોતાના સામાન્ય એવા ચામડાના પાકિટમાંથી એક સોની અને બે-ચાર દસ દસની નોટો આપી રહ્યા હતા. નાકની મધ્ય સુધી ચશ્માની દાંડી ઉતરી ગઇ હતી અને તેની પછવાડેથી ફિક્કી આંખો વડે તેઓ તેની સાથે નજર જોયા પછી થોડો ક્ષોભ તેમના ચહેરા પર આવી ગયો. પણ છતાં એમણે “ બોલ રજની, ક્યા બાત હૈ?” એટલું કહ્યું અને ખસિયાણું સ્મિત કર્યું. મેં સહેજ સ્મિત કરીને એમને પુસ્તક આપ્યું, જે એમણે તરત હાથમાં લઇને “થેન્ક્સ” કહીને બાજુમાં મુકી દીધું. અને પછી હથેળી ફરકાવી. અમને બહાર જતા રહેવાનો વિવેકભર્યો એ સંકેત હતો. અમારે કંઇ વાત કરવાની તો બાકી હતી જ નહિ. અમે નીકળી ગયા અને એક પ્રોવિઝન સ્ટોર પર જઇને મિન્ટ્સ ખરીદી. અચાનક મારા સાથી મિત્રે તેમના વિષે “ચપટી અનાજનો માણસ” એવું વિશેષણ વાપર્યું ત્યારે મેં કહ્યું કે હવે એ વધુ દિવસો નહિ કાઢે, આ આગાહી નહોતી. તાર્કિક ધારણા હતી. કોઇ વ્યક્ત કરે કોઇ ના કરે, પણ પાંદડું પીળાશ પકડે એટલે ખરવાને ઝાઝી વાર નથી એ તો સૌ કોઇ સમજે જ.

એ રાતે અમે એક થિયેટરમાં જઇને “હમ દોનોં” જોયું અને અમારા દેવ આનંદનો ફરી કાયાકલ્પ કરી લીધો.

**** **** ****

4થી ડિસેમ્બર 2011, વહેલી સવારના સાડા છ! ટેલિફોનની ઘંટડી રણકી. મારા જેવા સાડા આઠ વાગે ઉઠનારાને આટલો વહેલો ફોન કદિ ના કરાય એમ સમજી શકનારા મિત્ર હરીશ રઘુવંશી સામે છેડે સુરતથી હતા, એમણે જરા ભારે સ્વરમાં સમાચાર આપ્યા. “દેવ આનંદ ગયા.”

એકી સાથે મનમાં તેમની કેટલીય છબીઓનું જાણે કે રીલ ઉખળી આવ્યું ‘મિલાપ’ના પોસ્ટરમાં જોયેલી એમની નવજુવાન સુરતની છબીથી શરુ કરીને અનેક અનેક બ્લેક એન્ડ વ્હાઇટ-કલરફુલ છબીઓની હારમાળા ધડધડાટ ચાલી અને છેલ્લે રીલને છેડે છેલ્લી 8-3-11 ની કંકાલ જેવી છબી પર આવીને અટકી ગઇ. પ્રોજેક્ટરનો ઘરઘરાટ અટકી ગયો. થિયેટરના પંખા ધીમી ગતીએ બંધ પડવા માંડ્યા અને પીળી બત્તીઓ જલી ઉઠી. હવે વિખરાવાનો સમય હતો.

પછી ઉંઘ તો આવી જ નહિ. ગમગીન થઇને બારી પાસે બેસી ગયો. અને ધીરે ધીરે કળ વળી એટલે મિત્રોને ફોન કરવાના શરુ કર્યા. પણ બપોરે બારેક વાગ્યે લંડનથી મિત્ર હેમંત જાનીનો ફોન આવ્યો, “દેવસાહેબ અહિ લંડનમાં જ અવસાન પામ્યા છે અને હું કોઇ પણ ભોગે તેમના અંતીમ દર્શન કરવા માગું છું. મારે તેમના ફોટા પાડવા છે પણ..”.

આનંદ ઔર આનંદ: પિતાને શ્રદ્ધાંજલિ આપતા સુનિલ આનંદ

વાત એટલી કે દેવ આનંદના જબરદસ્ત ફેન અને સારા ફોટો આર્ટિસ્ટ એવા હેમંત જાની એ સ્થળનો પત્તો મેળવવા માગતા હતા કે જ્યાં તેમનો નિશ્ચેષ્ટ દેહ પડ્યો હતો. તેમની અપેક્ષા હતી કે હું એ પત્તો મેળવી આપું. પણ એ વસ્તુ મારી પહોંચની બહાર છે એ માનવા કદાચ એ તૈયાર નહોતા. મેં જો કે કોશીશ કરવાની ખાતરી આપી, એ ફોન મુક્યા પછી મેં દેવ આનંદનો પર્સનલ મોબાઇલ નંબર “જો કદાચ કોઇ ઉપાડે તો..”.એ અપેક્ષાએ જોડ્યો. એ નંબર એમણે બહુ ઓછા લોકોને આપ્યો હતો. 98210 થી શરુ થતો એ નંબર મેં ચારેક વાર લગાડી જોયો, પણ સતત “નો રિપ્લાય” આવ્યો. જવાબ મળતો હતો “કોઇ ઉઠાતા નહિ, થોડી દેર કે બાદ પ્રયત્ન કરેં” આ જવાબ પણ કેટલો છેતરામણો હતો તે વિચારીને મન વધુ શોકમાં ગરકાવ થઇ જતું હતું. છેવટે મેં વિખ્યાત ગાયક અને મારા મિત્ર બંકીમ પાઠકને ફોન કર્યો કારણ કે તેમને દેવ આનંદના સેક્રેટરી મોહન સાથે સંબંધ હતો. (દેવ આનંદ તેમના કાર્યક્રમમાં હાજરી આપવા થોડા વર્ષો પહેલા અમદાવાદ આવેલા) બંકીમભાઇએ તરત કહ્યું કે તેમને હાલ તો લંડનની ‘વોશિંગ્ટન હોટેલ’માં, એ જ્યાં ઉતર્યા હતા ત્યાં જ રાખવામાં આવ્યા છે અને હજુ તેમના પરિવારજનો આવે ત્યાં સુધી બીજે રાખવાની વ્યવસ્થા થઇ રહી છે. આટલી વાત મેં હેમંત જાનીને પહોંચાડી કે તરત એમણે એમની સક્રિયતાને કામે લગાડી દીધી.

પછી તો એમના જ ફોન સતત આવતા રહ્યા અને મને “આંખો દેખા હાલ” મળતા રહ્યા. એમને લંડનના શાહી શબઘર (મોર્ગ)માં રાખવામાં આવ્યા છે અને છેક 10મી ડિસેમ્બરે તેમના અંતિમ સંસ્કાર થશે તે સમાચાર પણ તેમણે જ આપ્યા.રોજે રોજનો અહેવાલ એ આપતા રહ્યા.

પણ તેમના નિશ્ચેતન દેહના દર્શન બહારનો કોઇ માણસ કરી શક્યો નહિ. હેમંત જાનીએ જ કહ્યું કે તેમના કોફીનને ઇલેક્ટ્રિક ભઠ્ઠીના મુખ સુધી લઇ જવામાં આવ્યું અને ત્યાં આગળ એક પર્દા પાછળથી તેમના દેહને એમાં સરકાવી દેવામાં આવ્યો.

રૂપેરી પર્દા ઉપરના અને ઇલેક્ટ્રિક ભઠ્ઠીના પર્દા પાછળના દેવ આનંદ શું એક જ હસ્તી હતા ?

(સંપૂર્ણ)